Recensie
Het betoog van Alex Gibney in Zero Days is verontrustend en steeds relevanter
Het betoog van Alex Gibney in Zero Days is verontrustend en steeds relevanter © Splendid Film

Zero Days

recensie"Ik weet daar oprecht niets van af. Maar hoewel ik niets weet, mag ik er tóch niet over praten." Aldus Michael Hayden, voormalig hoofd van de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA, in Alex Gibneys documentaire over digitale oorlogsvoering Zero Days.

Met dit soort cirkelredeneringen wordt je als documentairemaker blijkbaar constant geconfronteerd wanneer je de geheime diensten van de wereld tot onderwerp neemt.

In de opening van zijn film maakt Gibney er nog een grapje van, met een snel gemonteerde opeenvolging van beelden waarin al zijn sprekers in meer of minder vriendelijke bewoordingen laten weten geen commentaar te kunnen geven. Een Duitse expert geeft een keurige uitleg over alle haken en ogen en redenen waarom hij niets kan zeggen. Een anoniem in beeld gebrachte Israëlische spion is bondiger: "Volgende vraag."

Geen commentaar
Wanneer we een kleine twee uur later aan het slot van Gibneys pleidooi komen, blijkt die grap uit de opening de maker bittere ernst te zijn. Wat mogen geheime diensten geheimhouden? Wanneer is heimelijkheid van nut voor de nationale veiligheid, en wanneer staat zij een gedegen discussie over wat er kan en mag in de weg?

Zero Days

Regie Alex Gibney
Te zien in De Balie, FC Hyena, Ketelhuis, Kriterion

Gibney neemt als uitgangspunt het Stuxnetvirus, een computerworm gericht op industriële applicaties, die in 2010 werd ontdekt. En 'gericht' mogen we hier letterlijk nemen: Gibney duikt met experts van diverse antivirusbedrijven in de materie, en zij maken aannemelijk dat de 'malware' doelbewust werd ontworpen om Iraanse nucleaire reactoren onschadelijk te maken.

Ook aannemelijk: dat de software werd ontworpen door de gezamenlijke Amerikaanse en Israëlische geheime diensten. Aannemelijk, en door meerdere anonieme bronnen bevestigd, maar nooit door enige overheidsdienst toegegeven - vandaar al die mensen die 'geen commentaar' blijven zeggen.

World War 3.0
In elk geval zijn alle experts ervan overtuigd dat hier niet zomaar een groep private hackers achter kan zitten. Daarvoor is Stuxnet te geavanceerd, te gericht. Er wordt twintig keer zo veel code gebruikt als in een gemiddeld virus, waar geen enkele fout in werd gemaakt.

En de code gebruikte maar liefst vier van de zeldzame 'zero day- zwakheden' die de film zijn titel geven: weeffouten in bestaande softwaresystemen die door hackers kunnen worden misbruikt, en die nog niet publiek bekend zijn - waardoor er nul dagen zijn om zich te weren wanneer de zwakke plek wordt aangevallen.

Zero Days draait niet om het beeld, maar om de inhoud

Voor Gibney is dat een grotere metafoor: de ontdekking van Stuxnet was dag nul, een moment waarop niemand was voorbereid, maar waar we nu niet meer omheen kunnen. Wie het virus ook maakte: het bestaan ervan betekent dat digitale oorlogsvoering een feit is - 'World War 3.0,' dreigt de filmposter.

Toenmalig epresident George W. Bush wist in 2007 al dat deze vorm van oorlogvoeren eraan kwam. Maar tien jaar later moeten de 'rules of engagement' ervoor nog altijd geschreven worden. En dat kan niet, maakt Gibney overtuigend duidelijk. Iedereen blijft maar doen alsof
cyberoorlogsvoering niet bestaat. Hoewel de maker zich daarbij overduidelijk richt op een Amerikaans publiek, is de boodschap voor de hele wereld relevant.

Hollywoodspektakel
Gibney zet een indrukwekkende reeks sprekers op een rij. Iedereen die ooit dicht genoeg bij het vuur zat om er iets van te weten, maar nu ver genoeg om te kunnen praten, komt aan het woord. NSA-kopman Hayden, voormalig hoofd van de Israëlische geheime diensten Amos Yadlin, antivirusexpert Eugene Kaspersky en New York Times-journalist David Sanger, die de achtergronden van Stuxnet wist bloot te leggen.

Dat betekent wel dat Zero Days grotendeels bestaat uit een opeenvolging pratende hoofden. Gibney moet hard werken om daar visueel enige afwisseling in te brengen. Dat doet hij met visuele effecten die de digitale wereld achter onze fysieke realiteit blootleggen, en met werkelijke versies van de metaforen die zijn sprekers gebruiken.

Daarin is hij soms wat drammerig: wanneer het Stuxnetvirus wordt gebruikt om een ballon op te blazen, als bewijs voor hoe een digitale aanval fysieke effecten kan hebben, brengt Gibney het knappen van de ballon dramatisch in beeld vanuit verschillende hoeken, alsof het een groots Hollywoodspektakel is.

Zero Days draait niet om het beeld, maar om de inhoud. Dat verontrustende betoog is er sinds de première van de film op de Berlinale in februari 2016 alleen maar relevanter op geworden, onder andere door de mogelijke Russische hacks tijdens de Amerikaanse verkiezingen.