Kunst & Media Bewaar

Wat is een échte Frans Hals?

Bezoekers van het Rijksmuseum kijken toe hoe De Magere Compagnie van Frans Hals en Pieter Codde wordt gescand.
Bezoekers van het Rijksmuseum kijken toe hoe De Magere Compagnie van Frans Hals en Pieter Codde wordt gescand. © ANP

De schuttersstukken van Frans Hals worden onderzocht met een macroröntgenfluorescentiescanner. Daarmee gaat het Frans Hals Museum bepalen of een schilderij een échte Frans Hals is of niet.

'Vreemd genoeg weten we over de technische werkwijze van Frans Hals veel minder dan over die van Rembrandt of Vermeer," zegt Anna Tummers, conservator oude kunst van het Frans Hals Museum in Haarlem. Met het oog op de grote tentoonstelling in 2020 is het museum onder haar leiding het onderzoeksproject Frans Hals/niet-Frans Hals gestart.

Gefinancierd door NWO worden de komende maanden de Haarlemse schuttersstukken dag en nacht op zaal gescand. De onderzoeksresultaten moeten meer licht werpen op de bestaande criteria die worden gebruikt bij het toeschrijven van schilderijen aan Frans Hals. "Bij de vorige overzichtstentoonstelling in 1990 waren twee grote deskundigen het nog oneens over de authenticiteit van een derde van de werken."

Chemische elementen
De discussie rond de authenticiteit van de werken uit de Gouden Eeuw is complex, waarschuwt Tummers. "We maken snel de fout door met een 19de-eeuwse blik te kijken, naar de kunstenaar als genie. Hals had de beschikking over een atelier met leerlingen en specialisten voor de landschappen. Er is een schilderij van Hals dat qua techniek bij hem past, maar waarvan de uitvoering te onzeker is. Maar de signatuur is echt! Het toont de problematiek aan rond schilderijen die door leerlingen op atelier zijn geschilderd maar met goedkeuring van de meesters zijn verkocht."

De afgelopen twintig jaar heeft de techniek niet stilgestaan. Rond 1990 werd al technisch onderzoek gedaan met infraroodstralen en röntgenapparatuur. Die technieken zijn sindsdien echter enorm verfijnd. De contrasterende lichte en donkere beelden van reguliere röntgenfoto's bijvoorbeeld zeiden louter iets over hoe de kunstenaars hun werk hadden opgezet of hadden geschilderd over eerder werk.

Tummers en de restauratieafdeling van het museum hebben nu de beschikking over een mede aan de TU Delft ontwikkelde macroröntgenfluorescentiescanner (MA-XRF), die de verschillende chemische elementen analyseert die in de verf aanwezig zijn. Daaruit kunnen de gebruikte pigmenten worden afgelezen.

"Elke scansessie levert een zee aan informatie op over het maakproces van een schilderij," aldus Tummers. Elk chemisch element reageert weer anders op de afgeschoten röntgenstralen. De lappendeken die daar het resultaat van is, moet handmatig worden nagelopen en tot een geheel samengesteld.

Het scannen is bijzonder tijdrovend en duurt per schilderij tussen de 12 en 24 dagen en nachten

Ondanks de schat aan nieuwe informatie die nu loskomt, denkt Tummers al aan een vervolgonderzoek. De eerste contacten met datawetenschappers en chemisch specialisten zijn al gelegd. "Eigenlijk wil je meer nog weten dan alleen de aanwezige chemische elementen. Je wilt weten waar welke combinatie zit. Dan kom je heel dicht op de penseelstreek van Hals."

Met het onderzoek neemt het Frans Hals Museum uitdrukkelijk de rol in van katalysator in het internationale onderzoek naar de Haarlemse meester. Aan het researchproject doen ook het Rijksmuseum, de Gemäldegalerie in Berlijn en het Metropolitan Museum of Art in New York mee. In de eerste onderzoeksfase zijn al in Berlijn het schilderij Malle Babbe en in de eregalerij van het Rijksmuseum De Magere Compagnie aan een scanonderzoek onderworpen.

Onderzoek op zaal
De Magere Compagnie vormt een sleutelstuk in het onderzoek, omdat het door Frans Hals en Pieter Codde is geschilderd (zie kader). Tummers juicht internationale participatie in het onderzoek toe: "Als conservator van een middelgroot museum kun je makkelijk tentoonstellingen plannen, maar voor grootschalig wetenschappelijk onderzoek moeten externe samen- werkingen worden opgestart."

Het museum heeft bewust gekozen om het onderzoek publiekelijk op zaal te doen. "Wij willen de museumbezoekers betrekken bij het onderzoek en het debat. Dat kan alleen door open kaart te spelen." Dat betekent dat de scanner nu in de Schutterszaal van het museum zijn vooraf geprogrammeerde baantjes trekt over de enorme schilderijen, die als ze aan de beurt zijn uit hun lijst worden gelicht.

Het scannen is bijzonder tijdrovend en duurt per schilderij tussen de 12 en 24 dagen en nachten. In de Schutterszaal van het Frans Hals Museum kunnen bezoekers het scannen bekijken, evenals een kort filmpje over het onderzoeksproject. Tummers, ter geruststelling: "Bij het scannen wordt een heel lage dosis straling gebruikt, die niet schadelijk is voor de schilderijen of de bezoekers."

Sleutelstuk: De Magere Compagnie
"Alleen dát schilderij al is een reis naar Amsterdam waard," schrijft Vincent van Gogh in 1885 na het zien van De Magere Compagnie in het Rijksmuseum. De keuze van de Amsterdamse voetboogschutterij in 1633 voor een schilder van buiten de stad is een unicum.

Maar de reizen tussen Haarlem en Amsterdam werken enorm vertragend, na drie jaar ontbinden de schutters het contract. Het schilderij wordt voltooid door de Amsterdamse schilder Pieter Codde. Over de vraag wie wat schilderde, lopen de meningen uiteen, wat heel interessant is voor het onderzoek naar de unieke penseelvoering van de Haarlemse meester.