Kunst & Media Bewaar

Het beste uit het theater van 2017 volgens onze recensenten

Poppy muziekjes en cheesy meezingers in Het lijden van de jonge Werther van Eline Arbo
Poppy muziekjes en cheesy meezingers in Het lijden van de jonge Werther van Eline Arbo © Sanne Peper

Een eigentijdse Werther, Klein Orkest speelt nog één keer Over de muur en Paulien Cornelisse reist van korstmos naar de kosmos. Theatertoppers, 2017.

Joukje Akveld, (jeugd)theater

1. Steefs Operette Uurtje, Steef de Jong/Groots en Meeslepend
Niks eeuwige liefde. Eurydice kan Orphée wel achter het behang plakken met zijn zeikerige viool. Offenbachs Orphée Aux Enfers is een ­tegendraadse parodie op de mythe, maar zo ­hilarisch als Steef de Jongs eenmansoperette is het stuk niet eerder uitgevoerd. Met het ­inventiefste decor van het seizoen. Dit is operette op z'n allerleukst.

2. Revolutionary Road, Theater Rotterdam/Toneelschuur Producties
Jacob Derwig bewerkte Richard Yates' decon­fiture van een huwelijk tot een intense theaterervaring, minutieus geregisseerd door Erik Whien. Depressie, melancholie, verveling, leven in een leugen of niet kunnen ontsnappen aan ­jezelf. Vier acteurs, inclusief Derwig, maken de verstikkende benepenheid van de relatie van April en Frank Wheeler verontrustend ­herkenbaar.

3. Gidsland, Mugmetdegoudentand
Nathan Vecht is een soort genie, zo raak zijn z'n teksten. In Gidsland fileert hij venijnig het Hollandse poldermodel en toont hij het failliet van onze taal, die lijkt gereduceerd tot marketingproza en talkshowpraat. Met licht spel vol hilarische uitschieters houden de acteurs het publiek een spiegel voor, zoals de Mug dat zo goed kan.

4. Meneertje Meer, Tg. Winterberg/Stip
Poppenkast, peutertheater, slapstick- en cartoontheater: Meneertje Meer is veel en alles ­tegelijk. In een ludiek decor spelen de acteurs met aanstekelijke vrolijkheid het verhaal van een mannetje dat alsmaar hunkert naar meer. Het brein achter de voorstelling is Mark Haayema, een van de beste poppenspelers van dit moment en tevens kinderboekenschrijver.

5. Later Is Alllang Begonnen en Vroeger Komt Nog Één Keer Terug, Harrie Jekkers & Klein Orkest
Het is er weer: het bandje dat begin jaren tachtig furore maakte met hits als Over de muur en Koos Werkeloos tourt nog één keer langs de theaters onder leiding van voorman Harrie Jekkers. Met cabareteske verhalen smeedt hij de nummers aaneen tijdens een ­gelukkig stemmende trip down memory lane die je van oor tot oor doet grijnzen.

Jacq. Algra, Dans

1. Love Chapter 2, Sharon Eyal & Gai Behar/L-E-V
Het Israëlische duo kennen we van hun creaties bij het Nederlands Dans Theater, maar tijdens Julidans zien we hun eigen dansers. Die mixen sensuele en organische bewegingen met totaal buitenaardse moves. Op de pompende muziek van Ori Lichtik slepen ze het publiek mee naar de schaduwzijde van de liefde: pijn, verlies en eenzaamheid.

2. Elvedon, Christos Papadopoulos/Leon & The Wolf
De choreograaf studeerde in Amsterdam, keerde terug naar Athene en raakte geïnspireerd door Virginia Woolfs The Waves. Zes ­dansers bouwen een gezamenlijk ritme op dat in combinatie met een prachtig lichtontwerp halllucinerend werkt. Na een uur non-stopdans lijkt het of de vloer onder hun voeten golvend in beweging komt.

3. Vestige, Astrid Boons/Korzo Producties
Twee lichamen vloeien rustig samen tot fascinerende sculpturen. De vormen zijn subtiele verwijzingen naar waterplanten of mythologische dieren. Door het samengaan met surrealistische muziek van Miguelangel Clerc Parada en een uitgekiend lichtontwerp van Albert ­Tulling ontvouwt zich een zwijgzaam gedicht over menselijkheid.

4. I Dance Because I Do Not Trust Words, Kaori Ito/Compagnie Himé
Hiroshi Ito zag zijn dochter Kaori jaren geleden Japan verlaten om haar dansstudie in Europa voort te zetten. Zij keerde terug om haar vader op te halen en om samen langs de theaters te reizen. Zodra ze samen bewegen, ontstaat een vanzelfsprekende synchroniciteit die woorden overbodig maakt en de kracht van dans bewijst.

5. Your Approval Is Not Essential, Jelena Kostic & Leen Michiels
Een naaktkat, rolschaatsen en grapefruit. Dat zijn de ingrediënten van een vermakelijke ­fashionfilm met ontwerpen van Philipp ­Schueller en Rens de Waal. Choreografe Kostic laat de dansers meanderen tussen maximaal inhouden en over the top acteren. Een herinnering voor iedereen die naar de supermarkt gaat: een ontmoeting daar kan leiden tot een kleurrijk leven.

Simon van den Berg, Toneel

1. Five Easy Pieces, Milo Rau
Ik zag de voorstelling pas laat (hij ging in 2016 in première), maar deze performance van zeven kinderen en Peter Seynaeve over kindermoordenaar Marc Dutroux vond ik verpletterend. Een voorstelling over wat we onze kinderen aandoen, zelfs als we - anders dan Dutroux - de allerbeste bedoelingen hebben.

2. Women in Trouble, Susanne Kennedy/Volksbühne Berlin
De in Nederland opgeleide regisseur Susanne Kennedy werd een van de artistiek leiders van de Volksbühne in Berlijn en haar eerste voorstelling daar is een radicale voortzetting van haar tergende meesterwerk Hideous (Wo)men. In een decor dat continu draait, zien we door maskers en nasynchronisatie onherkenbare ­figuren het einde van de mens vieren.

3. The Nation, Het Nationale Theater
Scherpe maatschappijkritiek en speelplezier gaan hand in hand in Eric de Vroedts eerste grote productie als schrijver en regisseur bij Het Nationale Theater in Den Haag. In een theaterbinge-avond laat hij met vaste hand zien hoe media en politiek altijd voortkomen uit en terug te brengen zijn tot huiskamerdrama.

4. The Automated Sniper, Julian Hetzel/Frascati Producties
Slimme stapeling van ideeën over spel (toneelspelen) en spel (videogames) en over kunst en oorlog. Met twee performers en een op afstand bediende paintballgun (later zelfs via internet vanuit Bagdad) wordt de klinische esthetiek van de moderne oorlogsvoering met drones ­effectief omgekeerd.

5. Salome, De Nationale Opera
Magistraal opgebouwde opera-avond van ­regisseur Ivo van Hove en dirigent Daniele Gatti. Een voorstelling die tot het laatste moment ­inhoudt en dan uitbarst in een overdonderend bloederige climax. Imponerende Malin Byström in de titelrol.

Patrick van den Hanenberg, Musical

1. Fiddler on the Roof
Een sterk verhaal over Russische joden die in de hoek zitten waar de klappen vallen in de tsarentijd. Met een geweldige hoofdrol voor Thomas Acda als melkboer Tevye die de joodse tradities door zijn vingers voelt glijden.

2. The Bridges of Madison County
Huismoeder Francesca (Lone van Roosendaal) raakt in de ban van de wereldse fotograaf Robert (René van Kooten), die haar ingedutte leven op het platteland van Iowa opschudt. En wij raken in de ban van het emotionele spel van Lone van Roosendaal en René van Kooten.

3. From Sammy with Love
Stanley Burleson en Freek Bartels larderen subtiel een paar persoonlijke noten door het levensverhaal van topentertainer Sammy Davis. Ongelooflijke energie van de twee zangers/dansers die beurtelings even Davis mogen spelen.

4. De Marathon
Het is moeilijk niet ontroerd te raken bij dit Rotterdamse volksverhaal over kanker, integratie en doorzettingsvermogen. En ja, door de inventieve decorbouwer kun je een marathon lopen op een theaterpodium

5. Watskeburt?!
De anarcho-jongens van De Jeugd van Tegenwoordig in een musical een tamelijk maf verhaal laten spelen was natuurlijk niet mogelijk, maar met poppen werd het een zeer verrassende ervaring.

Sander Janssens, toneel

1. The Nation, Het Nationale Theater
Wat is er met Ismaël Ahmadovic gebeurd? Die vraag hield de gemoederen in theaterland dit jaar toch wel het langst bezig: vanaf de première van de eerste aflevering in juni tot de ­ontknoping begin november. Het Nationale Theater bracht met deze vlammende, actuele theaterserie een haarscherpe voorstelling over onze versplinterde maatschappij.

2. Het Lijden van de Jonge Werther, Toneelschuur Producties/Eline Arbo
Eline Arbo is de regiebelofte van dit moment. Ze maakte van Het Lijden van de Jonge Werther een begeesterd theaterfeest: uitbundig in ­toneelbeeld, muzikaliteit en spel. Victor IJdens speelt een dweperige romanticus die zich met aanstekelijke overgave de afgrond in werpt, en je wilt je alleen maar aan hem vastklampen en samen die diepte in storten.

3. The Family, Theater Utrecht
De manier waarop Sanne den Hartogh het aso-personage Kil vertolkt was een van de indrukwekkendste acteerprestaties van het jaar. Een gesloten, gekwelde ziel die om zich heen slaat en trapt, maar gaandeweg steeds meer liefde toelaat. Een prachtig proces, uitgesmeerd over een fysieke, vulgaire en vervreemdende theatermarathon.

4. Revolutionary Road, Theater Rotterdam
Met deze uitstekende bewerking van de roman van Richard Yates toont Theater Rotterdam meedogenloos, maar vol compassie, hoe moeilijk het is om te ontsnappen aan een burgerlijk, middelmatig bestaan en echt het avontuur aan te gaan. De regie van Erik Whien is dicht op de huid en er wordt zonder uitzondering weer­galoos gespeeld.

5. Phobiarama, Dries Verhoeven
Zo leuk als deze theaterattractie begint, zo grimmig eindigt die. In dit moderne spookhuis zijn het niet de enge fantasiemonsters die ons schrik aanjagen, maar de opruiende politici en de stemmingmakerij van de media. En uiteindelijk vooral onze eigen vooroordelen, die zich ­onvermurwbaar opdringen en waar we nog het meest voor moeten uitkijken

Fritz de Jong, dans

1. Betroffenheit, Jonathon Young/Crystal Pite/Kidd Pivot & Electric Company Theatre
De Canadese theatermaker Jonathon Young verwerkte de traumatiserende dood van zijn dochter en de daarop volgende drugsverslaving tot een rauw-emotionele mix van tekst en dans. Met landgenoot en choreograaf Crystal Pite maakt hij de chaos in het hoofd van de uit het lood geslagen hoofdpersoon tastbaar. Betroffenheit was het hoogtepunt van Julidans.

2. Black Marrow, Erna Ómarsdóttir & Damien Jalet/ Iceland Dance Company
IJsland staat niet bekend als dansland, maar wel als leverancier van alternatieve rock. En dat is precies wat de Icelandic Dance Company bracht met Black marrow. Variërend op het thema 'aardolie' overrompelde het gezelschap het Amsterdamse publiek met tegendraadse rockdans op grommende en beukende beats.

3. Singulière Odyssée, Paul Lightfoot/Sol León/NDT 1
Voor Singulière odyssée componeerde Max Richter een geheel nieuw stuk, geïnspireerd door het Europese vluchtelingenvraagstuk. Op een voortdurend in volume toenemende maalstroom van minimalistische melancholie laten Lightfoot en León een absurdistische stoet wachtenden en reizenden voorbijtrekken in een grotesk vervormde stationswachtkamer. Op het meeslepende hoogtepunt dwarrelen duizenden herfstbladeren schijnbaar eindeloos omlaag.

4. Elements of Freestyle, Marco Gerris/ISH Dance Collective
Marco Gerris zoekt poëzie in elke beweging, of die nu gemaakt wordt op balletschoenen of op skates. In een ademstokkende voorstelling die teruggrijpt op de straatroots van zijn gezelschap vindt hij die poëzie volop, bij een dribbelende basketballer, een pirouettes draaiende BMX-fietser en over hellingen zoevende skateboarders en skaters.

5. Rule of Three, Jan Martens
Na een opzwepende eerste helft, waarin twee mannen en een vrouw de electropunkerige ritmes van eenmansband NAH proberen bij te benen, gooit choreograaf Jan Martens het roer drastisch om. Als utopisch alternatief voor de gefragmenteerde wereld waarin wij leven, voert hij zijn danstrio poedelnaakt op. Een ­confronterend intiem slotakkoord dat er net zo hard in hakt als de drumklappen waarmee de voorstelling opent.

Mike Peek, cabaret

1. De Stemmin5, Freek de Jonge
Zegt het iets over het Nederlandse cabaret dat hij nog steeds de grootste is? Of toch vooral over Freek de Jonge zelf? Vriend en vijand zijn het erover eens dat De Stemmin5 tot het beste werk uit zijn carrière behoort. Hij maakt de ­relatie tussen autoriteit en vertrouwen glashelder.

2. Gut, Sanne Wallis de Vries
Na een lange pauze keert Sanne Wallis de Vries terug met een volstrekt originele, funky voorstelling waarin ze kleine en grote onderwerpen moeiteloos aan elkaar verbindt. Het zijn echter vooral haar lichamelijke expressie, verteltalent en uitstekende muzikanten die Gut tot zo'n prachtige avond maken. Een voorstelling met zeldzaam veel allure.

3. Wachstumsschmerzen, Rundfunk
De stap van succesvolle televisie naar succesvol theater is niet zomaar gezet. Rundfunk had er geen enkel probleem mee. Hun debuutvoorstelling is een draaikolk van sterke, schurende sketches over opgroeien en, in veel ­gevallen, misbruik. Twee fantastische acteurs die publieksparticipatie bovendien naar een nieuw en zeer welkom niveau tillen.

4. Om Mij Moverende Redenen, Paulien Cornelisse
Van 'korstmos' ben je zo bij 'kosmos'. Paulien Cornelisse verbindt het allerkleinste aan het ­allergrootste in haar sterkste voorstelling tot dusver. Ontroerend vertelt ze hoe snel de tijd ons leven verandert: van traphekje naar traplift in een paar decennia. In de ogen van het korstmos is de mens volstrekt nietig.

5. Yentl en de Boer in Concert, Yentl en de Boer
Geen reguliere voorstelling, maar te goed om niet te noemen. Yentl en de Boer zijn momenteel de beste liedjesschrijvers van Nederland. En ze hebben nog zeer innemende persoonlijkheden ook. Als ze hun sketches op hetzelfde ­niveau krijgen als de muziek, ligt wereldheerschappij voor het grijpen.

Hans Smit, toneel

1. 2666, Si Vous Pouviez Lécher Mon Coeur/Julien Gosselin
Van de dik duizend pagina's Roberto Bolano maakte regisseur Julien Gosselin een over­rompelende theatermarathon van elf uur. ­Fantastische acteerprestaties in de filmische zoektocht naar een mysterieuze Duitse schrijver en naar het kwaad in de wereld, ­gesymboliseerd door de moord op 300 vrouwen in en rond Santa Teresa in Mexico.

2. Het Lijden van de Jonge Werther, Toneelschuur Producties/Eline Arbo
Niks geen loodzware weltschmerz in de eerste regie van Eline Arbo bij Toneelschuur Producties. Haar Werther is eigentijds en speels in een plastic landschap met poppy muziekjes en cheesy meezingers. Victor IJdens als Werther beweegt zich virtuoos over deze emotionele achtbaan, tot het bittere einde gelovend in de liefde.

3. Betroffenheit, Jonathon Young/Crystal Pite/Kidd Pivot & Electric Company Theatre
Je kind verliezen in een brand. En dan zelf de hoofdrol spelen in een voorstelling over dat trauma. Jonathon Young doet het, in een cel waaruit ontsnappen onmogelijk is. Waar taal ­tekortschiet, neemt virtuoze lichaamstaal het over. Een mix van tekst, hedendaagse dans, licht en geluid die geen mens onberoerd laat.

4. De Modern Art Revue, Alex Klaasen en Steef de Jong
Alex Klaasen en Steef de Jong werken voor het eerst samen en dat is een feest om mee te maken. Ze dikken de moderne kunstgeschiedenis in tot een geweldig sympathiek en ontroerend uurtje kijkdoostheater met zang en dans. Van Braque die brak is tot Schoonhoven die schept aan de keukentafel.

5. Poquelin II, Stan/Toneelhuis/Lazarus/NTGent/Olympique dramatique/Arsenaal/ Dood Paard
­Zet topacteurs als Damiaan De Schrijver en Els Dottermans bij elkaar en laat ze spelen. Zonder try-outs, meteen de vloer op. Op en rond een zelfgetimmerd houten podiumpje en met wat verknipte kledingstukken worden Molières De Vrek en Le Bourgeois Gentilhomme virtuoos aan elkaar geknutseld. Theater met een ­on­gekende energie.