Kunst & Media Bewaar

Gerbrand Bakker - Juni **

Gerbrand Bakker. Foto GPD/HDC
Gerbrand Bakker. Foto GPD/HDC © UNKNOWN

Het succes van Boven is het stil, de roman waarmee Gerbrand Bakker in 2006 furore maakte, was onverwacht en terecht. Terwijl half Nederland zich voor de televisie vergaapte aan Boer zoekt vrouw, schonk Bakker de literatuurliefhebber een sobere en indringende plattelandsroman, die prompt werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs. Boven is het stil haakte in op de nationale boerenbonthype, of was eigenlijk de ongezellige tegenhanger van De tv show, al valt te betwijfelen of Bakker zich bewust was van die scherpe timing. Kleine kans dat hij ooit van Yvon Jaspers had gehoord.

Nu, met de verschijning van Juni, hopen de Bakkerfans ongetwijfeld op een nieuwe Boven is het stil-ervaring. Krijgen ze waar voor hun geld? Ja en nee. Maar vooral ja, want we zijn in dit boek weer helemaal terug bij de boerenbonten theepot. Trefwoorden: akkers, stilte, nukkigheid, klompen, snijbonen, blinde vinken, ruitgordijntjes, wolkenluchten. En het wordt nog beter, aangezien zelfs het cruciale plotgegeven uit Boven is het stil wordt gerecycled. De bejaarde vader die in de bestseller door de zoon 'naar boven werd gedaan', keert hier terug in de gedaante van een bejaarde moeder. Zij doet zichzelf naar boven, om precies te zijn naar de hooizolder, en ze komt er niet meer af.

En, wat doet oma daar? Ze zit boos te zijn - beledigd, gekrenkt - omdat haar kinderen haar gouden huwelijksfeestje hebben verpest. 'Rotjongens' zijn het, die drie zonen van haar. Dochters heeft ze niet, of liever gezegd: niet méér. Haar dochtertje Hanne is op tweejarige leeftijd doodgereden door de bakker. Het is flauw om in een boekrecensie de intrige weg te geven, maar in dit geval mag het - de achterflap van Juni spreekt klare taal. We weten dus hoe het zit. Vreemd genoeg wordt in de roman toch van ons verwacht dat we met de schrijver een groot raadsel oplossen. Alles draait om de vraag welke tragedie de levens van deze mensen heeft verwoest.

Antwoord: Hanne. Haar dood heeft alles kapotgemaakt. Maar daar wordt niet over gesproken. We hebben hier namelijk te maken met de familie Kaan, een boerenfamilie. En in boerenfamilies wordt gezwegen. Het zijn stugge mensen, die hun emoties er straf onder houden. De gezinsleden - vader Zeeger en zijn zonen Jan, Klaas en Johan - zijn extreem kort van stof; ze wisselen overwegend losse woorden uit: ''Ja.'' ''Nee.'' ''Wat?'' ''Hè?'' En soms klinkt het: ''Koffie?''
De enige die erop los rebbelt, is kleindochter Dieke van vijf. Maar al haar vragen - over de dode Hanne, over de homoseksualiteit van Jan, over de zwakbegaafdheid van Johan - worden met enkele lettergrepen beantwoord. Elk huisje heeft zijn kruisje.

'Het stro zitten' van oma is overigens een terugkerend ritueel. De familie is eraan gewend; zodra de vrouw aan het dode kind wordt herinnerd, beklimt zij de trap naar de hooizolder en houdt zij zich schuil. Na een tijdje komt zij vanzelf weer naar beneden. Het is, modern gezegd, een schreeuw om aandacht, maar boeren doen niet modern en dus trekt niemand zich iets van die gekkigheid aan. ''Zit oma nog op het stro?'' vraagt Dieke. En Klaas antwoordt: ''Ja.''

Het hoge woord moet eruit: Juni is een ontstellend saaie roman. Zonder de boerensetting blijft weinig van het verhaal over, en zelfs die setting heeft weinig verrassends (meer) te bieden. Bomen, hooi, krakende hanenbalken, dat geloven we verder wel. Op de stijl is niets aan te merken, Bakker schrijft voorbeeldige zinnen, maar de spanning is nul. Juni moet het dus hebben van de suggestie, maar de kale tekst werkt nauwelijks mee. Bij elk wezenloos gesprekje ('Ja', 'Nee', 'Wat?') moet de lezer zelf voor de subtekst zorgen: 'weggestopt verdriet!' en 'zwaarbeladen stilte!' Na een tijdje krijgt dat doe-het-zelven iets belachelijks. Om met een boerenwijsheid te eindigen: wat er niet staat, staat er niet. (KARIN OVERMARS)

Gerbrand Bakker - Juni,
Cossee, €19,90.