null

PlusAchtergrond

Waarom hangen we opeens overal allerlei vlaggen op?

Beeld Van Santen & Bolleurs

Een Oekraïense, de omgekeerde Nederlandse of de regenboogvlag: overal in Amsterdam wapperen vlaggen aan woningen. De behoefte om letterlijk kleur te bekennen groeit. Typisch een teken van deze tijd, zeggen deskundigen.

Tahrim Ramdjan en Anna Herter

In de Javastraat in Amsterdam-Oost wapperen op vier hoog aan drie woningen drie verschillende vlaggen naast elkaar: de Oekraïense, de regenboogvlag en de omgekeerde Nederlandse. De 77-jarige bewoner van de woning met de omgekeerde vlag – die niet met naam en toenaam in de krant wil – heeft de vlag opgehangen als ‘een schreeuw om hulp, vanwege de bende die de regering ervan maakt’. Hij maakt zich zorgen om de huidige tijd en hij heeft ‘een hekel aan links’.

De bewoners van dit deel van de Indische Buurt steken hun mening niet onder stoelen of banken. Al vindt de man van de omgekeerde Nederlandse vlag verder weinig van de vlaggen van de buren. “Dat moeten ze zelf weten, hoor. Het maakt mij niet uit. Wij drinken gewoon nog koffie met elkaar.”

Groeiende vraag

Ongenoegen over het kabinetsbeleid, steun aan Oekraïne, opkomen voor de belangen van lhbtq’s – in alle hoeken van de stad lijken Amsterdammers zich geroepen te voelen ‘kleur te bekennen’ door een vlag uit te hangen. Winkels die vlaggen verkopen, zien de vraag daardoor behoorlijk groeien. Dam Feestartikelen op de Middenweg kocht bijvoorbeeld vijf jaar geleden de regenboogvlaggen en vlaggen met de nationale driekleur hooguit per twaalf tegelijk in. Nu zijn dat er vijftig per keer.

Hoe zeer de afzet is gegroeid, valt moeilijk te zeggen. Er zijn namelijk geen exacte cijfers, zegt Marcel van Westerhoven, secretaris van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. Volgens hem valt het de leden van zijn vereniging wel op dat vlaggen steeds prominenter aanwezig zijn in het straatbeeld.

Belangrijke motieven om te vlaggen zijn het onderstrepen van een identiteit en het uitdragen van een mening, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit van Amsterdam (VU). “Er zijn ook mensen die iets ophangen omdat ze denken dat dat iets kan veranderen, maar vaak is het om simpelweg te laten zien waar ze voor staan.”

Zoektocht

Het vlagvertoon is typerend voor de tijd waarin we leven, zegt Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar polarisatie en veerkracht aan de VU. In zijn boek Het nieuwe Westen beargumenteert hij dat we meer dan ooit zoeken naar gelijkgestemden op basis van onze eigen specifieke kenmerken. Een vlag is een goed symbool waarmee je jezelf kenbaar maakt in die zoektocht. Boutellier: “Het zegt op een krachtige manier dat je Amsterdammer, homo, Nederlander, Nigeriaan of wat dan ook bent.”

Die zoektocht naar gelijkgestemden heeft zich de afgelopen decennia ontwikkeld, stelt Boutellier. Voorheen groepeerden mensen zich rond ideologieën en levensbeschouwingen. Later, met de ontzuiling, kwam het individualisme op en won de eigen identiteit aan belang. Dat resulteert in identiteitspolitiek, zegt hij, waarbij wij onszelf als vertrekpunt nemen. “We zeggen: dit ben ik en vanuit daar zoek ik mijn medestanders.”

Elke subcultuur zijn eigen vlag

Zoveel mensen, zoveel vlaggen: voor Palestina, Israël, Oekraïne, bijvoorbeeld, maar ook voor krakers, de boeren of de lhbtq-gemeenschap. En die laatste variant kent ook weer varianten. Dat zien ze ook bij Pink Point, een winkel bij het homomonument die allerlei lhbtq-vlaggen verkoopt: “Een paar jaar geleden nam iedereen de regenboogvlag, nu wil elke subcultuur binnen de gemeenschap een eigen vlag. Dat geldt bijvoorbeeld voor trans personen die een blauw-wit-roze vlag willen en biseksuelen die dan weer een paars-roze-blauwe vlag willen.”

We bevinden ons al langer in een periode van identiteitspolitiek, stelt Boutellier. De crisistijd waarin we nu zitten maakt dat we daar nog sterker uiting aan willen geven, bijvoorbeeld door te vlaggen. “Dan groeit de behoefte om een gemeenschap te vinden en ergens voor te staan. Zo vind je houvast in onzekere tijden.”

Na de aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september 2001 bijvoorbeeld, schoot de verkoop van Amerikaanse vlaggen in dat land door het dak. Antropologen documenteerden de verkoopcijfers van een Texaanse vlaggenfabrikant, die stegen van 150 Amerikaanse vlaggen per week naar liefst een miljoen (!) in de week direct na de aanslagen.

In Nederland zien experts sinds de coronapandemie de liefde voor vlaggen groeien. Bovendien imiteren mensen elkaar snel, stelt Boutellier: “Als één groep met vlaggen begint te zwaaien, gaat een andere groep dat ook doen.”

“Als iedereen om je heen een vlag heeft, word je een outsider als je niet meedoet,” zegt ook Irene Stengs, die als antropoloog verbonden is aan de VU en het Meertens Instituut. “Door niets te doen, spreek je je dan ineens ook uit.”

Toonbeeld van segregatie

Volgens experts is de vlag uithangen van oudsher iets activistisch (zie kader). Binnen de groep die dezelfde vlag uithangt heerst saamhorigheid en tegelijkertijd zet de groep zich af tegen mensen die niet vlaggen of een andere vlag voeren. Wat moet bijvoorbeeld de enige inwoner van een plattelandsdorp die niet de urgentie voelt de omgekeerde Nederlandse vlag uit te hangen? Of ouders die de vlag enkel willen uithangen omdat hun kind is geslaagd?

In Amsterdam laten al die vlaggen de diversiteit zien, maar ook de keiharde sociaal-economische segregatie die de stad kenmerkt, stelt de Amsterdamse socioloog Jonathan Mijs. “Die toont zich niet altijd in het straatbeeld. De vlaggen maken de spanningen wel zichtbaar en onvermijdelijk.”

Eigenlijk, zegt Hans Boutellier, zijn al die vlaggen een geradicaliseerde vorm van identiteitsdenken. Met als gevolg dat er steeds meer homogene groepjes ontstaan, die óók weer tegenover elkaar kunnen komen te staan.

Zo keek Emma Fuchs (25) vreemd op toen ze na een maand interrailen thuis kwam op het Van Beuningenplein in Oud-West. Daar hangen één regenboogvlag en vijf omgekeerde Nederlandse vlaggen aan woningen. “Erg ongezellig thuiskomen,” vindt ze.

Elke vlag is een statement, zegt ze, maar met een regenboog – of de normaal uitgehangen Nederlandse vlag – draag je trots uit op je cultuur of land. “Het is niet alsof de boeren een vlag hebben bedácht: ze hebben de bestaande vlag gewoon omgedraaid. Door dat te doen, lijkt het alsof je de hele samenleving wil omdraaien. Ik heb overwogen de omgekeerde vlaggen terug te draaien, maar ik blijf er liever van uit de buurt. Misschien zouden we met de hele straat de Nederlandse vlag op de juiste manier kunnen uithangen. Dat zou een mooi statement zijn.”

Zelf zou ze graag de regenboogvlag uithangen, maar omdat ze op de begane grond woont, vindt ze dat te risicovol. “Wie weet wordt er wat door mijn brievenbus gegooid.”

Ook verderop, op het speelplein, zijn de vlaggen niet onopgemerkt gebleven. Ze hadden in de kast mogen blijven, vindt Ineke Nederveen (68) die wekelijks op het Van Beuningenplein te vinden is met haar kleinkinderen. “Ik vind het onrespectvol,” zegt ze. “Het is óók mijn vlag.”

De kracht van de vlag

De vlag wordt van oudsher een unieke en grote kracht toegedicht. Een landsvlag werd volgens de Franse socioloog Émile Durkheim (1858-1917) al gezien als de moderne variant van de totempalen waaromheen inheemse stammen in Noord-Amerika zich honderden jaren geleden al verzamelden. Elke stam eerde zijn eigen totempaal, waardoor de leden van een stam zich verwant met elkaar voelden en tegelijkertijd zich afzetten tegen andere stammen.

In de Amerikaanse wet wordt zelfs gesteld dat de landsvlag ‘als levend wezen wordt gezien en moet worden behandeld’. Het vernielen van de Amerikaanse vlag is dan ook strafbaar. In Nederland is dat niet het geval.

Overigens wordt de vlag ook in de Verenigde Staten omgedraaid als uiting van protest, stelt socioloog Jonathan Mijs. Zowel door voorstanders van het recht op abortus toen het hooggerechtshof daartegen besloot, als door Trumpsupporters die de inval van de FBI bij de oud-president zien als ondermijning van de rechtsstaat.

Vlaggen werden ook gebruikt op militaire slagvelden in het verleden om aan te geven waar een legerformatie stond opgesteld. Tegelijkertijd had ook toen de vlag grote symbolische waarde: wie de vlag aanviel, viel het hele leger aan. Evenzo geven vlaggen rangordes aan. Daarom worden vlaggen altijd hoog boven het hoofd gehesen.

Vlaggen zijn overigens ook contextafhankelijk. De omgekeerde Nederlandse vlag werd in 2019 al gespot op boerenprotesten, maar werd daarna veelvuldig bij anticoronaprotesten gevoerd.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden