PlusAchtergrond

Personeelschaos op Schiphol is niet uniek: ‘Bedrijven zijn verslaafd aan flex’

null Beeld ted struwer
Beeld ted struwer

De personeelschaos op Schiphol van de afgelopen weken is niet uniek. Bedrijven besparen al jaren op medewerkers door diensten als schoonmaak, bediening of beveiliging uit te besteden. Nu kraakt en piept de arbeidsmarkt.

Herman Stil

Dienstverlening als kostenpost. Waar dat toe leidt, merkten we de afgelopen weken op Schiphol. Door enorme personeelstekorten liepen de wachtrijen de spuigaten uit en moest het vliegveld zelfs even dicht toen overwerkte KLM-platformmedewerkers het werk neerlegden.

Personeelstekorten teisteren momenteel de hele economie, verzuchtte de luchthaven. Toch is het de aanbestedingsmanie van Schiphol zelf geweest waardoor steeds meer cruciale activiteiten van de luchthaven zo kwetsbaar zijn geworden.

Op de luchthaven zijn zes verschillende beveiligingsbedrijven actief die zich elk ontfermen over een stukje van de controle van passagiers, handbagage en beveiliging. De aanbestede schoonmaak van de luchthaven is in handen van vier verschillende partijen. Eveneens uitbesteed: de begeleiding van reizigers die moeilijk ter been zijn en het busvervoer naar vliegtuigen. Bij de afhandeling van passagiers en hun koffers zijn acht verschillende bedrijven betrokken, die worden ingehuurd door de luchtvaartmaatschappijen.

Doekje voor het bloeden

Om de paar jaar worden al die zaken opnieuw aanbesteed. Dat houdt bedrijven scherp en de kwaliteit van het werk hoog en de kosten laag, is het mantra van de aanbesteder.

“Maar wil je als ondernemer meedoen in zulke aanbestedingen, dan moet je scherp zijn op de prijs,” zegt Hafid Ballafkih, lector arbeid en menselijk kapitaal aan de Hogeschool van Amsterdam. “Het duurste onderdeel van dienstverlening is arbeid. Om zo’n tender te winnen, moet je de personeelskosten zo laag mogelijk houden.”

Dat opdrachtgevers bij die aanbesteding grondregels voorschrijven – op Schiphol onder meer de verplichting om een cao te volgen – is volgens hem vooral een doekje voor het bloeden. “Bij aanbestedingen kun je nu eenmaal niet te veel vastleggen. Anders bereik je dat kostenvoordeel niet. Als je geen hoge eisen stelt, open je de deur voor uitbuiting van mensen.”

Bedrijven die aanbestedingen winnen, moeten immers binnen het bedrag blijven waarop is ingeschreven. Anders lijden ze verlies. “Die gaan op zoek naar wegen om arbeidskosten zo laag mogelijk te houden. Dan worden voor bepaalde activiteiten uitzendkrachten of zzp’ers ingehuurd. Maar daardoor heeft de oorspronkelijke opdrachtgever geen directe relatie meer met de uiteindelijke leverancier van arbeidskrachten.”

En dan kan het bij personeelstekorten snel uit de hand lopen. Zo moest Schiphol in de meivakantie met lede ogen aanzien hoe beveiligingsbedrijven en afhandelaars dag in dag uit meldden dat uitzendbureaus geen mensen leverden, zonder dat de luchthaven die uitzendbureaus daarop kon aanspreken.

“Het verpanden van de verantwoordelijkheid voor mensen die nota bene op jouw bedrijf werken, past niet meer in de huidige arbeidsmarkt,” zegt Ballafkih. “Schiphol krijgt de gevolgen nu op zijn bordje. Zij worden terecht aangesproken op het feit dat die uitzendkrachten niet meer te vinden zijn.”

Flexverslaving

De luchthaven is hierin geen uitzondering. “De verslaving aan flex is erg groot bij ondernemend Nederland,” zegt Erik Pentenga, die zich bij vakbond FNV bezig houdt met de strijd tegen flexibilisering. “Complete bedrijven bestaan bij de gratie van het parasiteren op arbeidsvoorwaarden van werknemers.”

“Werkgevers vinden cao’s vrijwel altijd te duur. Door werkzaamheden uit te besteden, ontwijken bedrijven de afspraken over loon en arbeidsvoorwaarden die in die cao’s zijn gemaakt. Vooral in de onderste loonschalen. Dan spreken wij in de cao af dat die bijvoorbeeld 30 procent boven het wettelijk minimumloon moeten liggen, maar wordt dat werk vervolgens weggesluisd naar uitzendbureaus waarvoor die afspraak niet geldt.”

Beveiliging, kantinemedewerkers, schoonmakers; ze worden allemaal zo goedkoop mogelijk ingehuurd. Pentenga: “In de hele dienstverlening is uitbesteding hét probleem. In de landbouw en industrie zit een enorme groep permanente uitzendkrachten. Veel distributiecentra doen hun uiterste best het zo te organiseren dat werknemers tussen alle cao’s vallen, vaak het liefste ingevuld met arbeidsmigranten. En de horeca draait sinds mensenheugenis op constructies waardoor mensen nauwelijks onder de horeca-cao vallen.”

Ook de overheid doet graag mee aan het aanbestedingscircus, zoals bij openbaar vervoer of het leerlingentransport. Dat het met die uitbesteding snel kan misgaan, bleek eind 2020 bij de pakketbezorgers. Bedrijven huren via aanbestedingen of zzp-constructies chauffeurs in. Bij PostNL wordt bijvoorbeeld 70 procent van de pakketten bezorgd door zeshonderd onderaannemers. Die brengen zelf ook weer werk elders onder, zodat een piramide aan uitbesteding ontstaat waarbij verantwoordelijkheden versnipperen, arbeidsvoorwaarden worden uitgehold en kwaliteit ondergesneeuwd raakt.

De Nederlandse Arbeidsinspectie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vond in november 2020 bij negen op de tien onderzochte onderaannemers van pakketbezorgers PostNL, DHL, GLS en DPD zaken die niet op orde waren. Bezorgers werden onderbetaald, hadden geen werkvergunning of werkten zwart. Van die laatste groep genoot bleek de helft een uitkering te ontvangen.

De Arbeidsinspectie legde een kleine zeventig boetes op en droeg drie zaken over aan het Openbaar Ministerie. De Belgische justitie ging afgelopen najaar veel verder. Die pakte Belgische PostNL-managers op na misstanden bij onderaannemers in distributiecentra, tot ‘kinderarbeid’ aan toe, aantijgingen die PostNL ontkent.

Loonsteun

Volgens arbeidslector Ballafkih maken zulke zaken in een klap duidelijk dat de aanbestedingsnorm de Nederlandse arbeidsmarkt kapot maakt. “De condities waaronder al dit soort constructies in het verleden zijn bedacht, in tijden met relatief grote werkloosheid en weinig vacatures, werken niet meer in de krappe arbeidsmarkt van dit moment. En dit sluimert al heel lang, alleen is in veel sectoren de zichtbaarheid van de problemen veel minder dan nu op Schiphol. Maar in de zorg kampen we mede door personeelstekorten al jaren met lange wachtlijsten en het onderwijs wankelt. Moeten de problemen elders ook zo hoog oplopen dat ziekenhuizen of scholen de deuren tijdelijk sluiten?”

Veel ondernemers denken er anders over. “Het probleem is veel complexer,” zegt voorzitter Leon Vincken van VBE NL, de brancheorganisatie van beveiligingsbedrijven. “Een deel van de beveiligingsmarkt werkt met grote onzekerheid vanwege de plotseling stijgende of juist afnemende vraag naar extra personeel. Dat kan alleen met veel uitleen tussen bedrijven onderling en de inzet van flexibel personeel.”

De beveiligers wijzen voor de huidige problemen in de beveiligingsbranche, waardoor onder meer de huldiging van Ajax niet op het Museumplein kan plaatsvinden, naar de rol van de overheid die in coronatijd wel steun gaf voor loonbetaling aan vast personeel maar niet voor de salarissen van uitzend- en inhuurkrachten.

“We hebben het kabinet er bij het begin van de coronacrisis op gewezen dat er niet alleen een regeling voor vast personeel nodig was, maar ook voor de flexibele schil. Als die er was gekomen, was een tekort aan beveiligers voorkomen. Nu is het alle hens aan dek. Zoals in de evenementenbeveiliging waar grote tekorten dreigen voor festivals waarvan er, net als met vluchten op Schiphol, mogelijk een paar moeten worden afgelast.”

Vincken: “Alleen maar roepen dat er salaris bij moet, is misplaatst. Vakbonden moeten zich afvragen of de door hen afgedwongen arbeidstijdverkorting voor de beveiligers op de luchthavens — en voor 2023 voor alle beveiligers — wel past bij de huidige krapte. Of moeten we de komende jaren definitief minder vliegen?”

Volgens FNV’er Pentenga is dat onzin. “Er is al ver voor de corona-uitbraak zo veel slecht werk gemaakt. Functies zijn afgepeld, uitgekleed en afgeslankt zodat ze precies passen bij de vaardigheden van de goedkoopst mogelijke arbeidskrachten. Vervolgens zijn die mensen in coronatijd massaal aan de kant gezet. Die zijn inmiddels elders begonnen en komen er nu achter dat het daar beter werken is.”

Torenhoge inflatie

Het valt arbeidslector Ballafkih op dat vooral wordt gesproken over de gevolgen van de huidige personeelscrisis voor ondernemers en bedrijven. “Maar het gaat ook om de crisis bij werknemers. De salarissen voor uitbestede beroepsgroepen zijn de afgelopen jaren nauwelijks gestegen. Met de torenhoge inflatie knelt dat nu helemaal. Mensen kunnen niet meer rondkomen. Dit op zijn beloop laten, jaagt de uitholling verder aan. Hoe gaan we dat oplossen?”

Dat ligt ook aan opeenvolgende kabinetten, die volgens Ballafkih eerst de flexibilisering uit de hand lieten lopen en nu talmen met het doorvoeren van aanbevelingen om de uitwassen in te dammen. “Er zijn voldoende mooie adviezen om de arbeidsmarkt te hervormen. Alsjeblieft kabinet, ga daarmee aan de slag. Laat dit niet doorsudderen. Anders krijgen we de rekening dubbel terug.”

“Het liefste zou ik willen dat werkgevers zelf met oplossingen komen. Maar die missen prikkels om zich aan te passen zolang ze kostenvoordeel kunnen pakken, hoe klein ook. De volgende economische crisis zal de personeelstekorten echt niet oplossen. Nederland vergrijst, er komen steeds minder werkenden. Als we die dan ook nog eens schandalig blijven behandelen, worden de problemen alleen maar groter.”

‘We willen weer een aantrekkelijke werkplek worden’

Schipholtopman Dick Benschop trok na de vakantiechaos het boetekleed aan. “We willen weer een aantrekkelijke plek worden om te werken. We moeten naar beloningen kijken zodat we meer mensen naar Schiphol trekken om er te komen werken. In overleg met de beveiligingsbedrijven en vakbonden.”

Maar op de vraag of het luchthavenbedrijf diensten die nu zijn uitbesteed, weer in eigen beheer neemt, hield hij zich op de vlakte. “We zijn bezig met het hele arbeidsmarktvraagstuk op Schiphol.”

Benschop gaf eerder al aan een aantal van die taken weer in eigen hand te willen nemen. Zo zijn de ‘floormanagers’ (personeel dat reizigers informeert en begeleidt) weer in dienst van het luchthavenbedrijf. Maar Schiphol wil pas bij volgende aanbestedingsrondes onderzoeken of dat ook elders kan. Dat zal nog even duren; de zeven beveiligingsopdrachten op Schiphol worden pas eind 2023 opnieuw aanbesteed.

“In de sociale agenda zijn we in Nederland behoorlijk doorgeschoten,” erkende Benschop eerder. “Daar horen wij als Schiphol ook een rol in te spelen. Ik wil niet dat er op de luchthaven op arbeidsvoorwaarden wordt geconcurreerd, dat is niet in ons belang.”

PostNL zegt onderaannemers elk jaar op misstanden te controleren bij de bedrijven waarmee zij samenwerken voor pakketbezorging. Die moeten onder meer transportvergunningen hebben en aantonen dat ze zich aan de regels houden. Met bedrijven die dat niet deden, zegt PostNL de banden verbroken te hebben.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden