Opinie

‘Zwarte schrijvers en denkers ontbraken vaak in de bibliotheken’

Onze archieven worden vaak ten onrechte gezien als neutrale bron van informatie, zegt Mitchell Esajas, medeoprichter van The Black Archives. ‘De zwarte schrijvers en denkers ontbraken vaak in de bibliotheken.’

Op zaterdag 15 augustus 2020 opende The Black Archives de deuren van de (tijdelijke) dependance in de Bijlmer.  Beeld Jean-Pierre Jans
Op zaterdag 15 augustus 2020 opende The Black Archives de deuren van de (tijdelijke) dependance in de Bijlmer.Beeld Jean-Pierre Jans

‘Wat als ‘de geschiedenis’ beschouwd wordt en wat vanuit die geschiedbeelden als ‘het erfgoed’ wordt gezien, is veel minder vanzelfsprekend dan op het eerste gezicht zou kunnen lijken. (…) Het is namelijk de heersende (re)constructie van het verleden, die deel is van de nationale identiteit, die op haar beurt weer vaak deel is van het zich afzetten tegen anderen,’ schreef socioloog Waldo Heilbron in zijn boek De toekomst van het verleden.

Ironisch genoeg is dit boek moeilijk te ver­krijgen, het is (nog) niet te vinden in de OBA-collectie en ook niet in de universiteitsbibliotheken van de VU of de UvA. Wel is het te vinden in The Black Archives, een archief en centrum waar kennis, kunst en cultuur vanuit zwarte perspectieven samenkomen. Het is gevestigd in Amsterdam-Oost en heeft een dependance in Amsterdam Zuidoost, de Bijlmer. Het is onze missie om met The Black Archives verzwegen zwarte geschiedenissen zichtbaar te maken.

The Black Archives is in 2016 ontstaan. Toen benaderden Thiemo en Miguel Heilbron – de zoons van Waldo Heilbron – het collectief dat ik met medestudenten had opgezet: New Urban Collective (NUC). Zij hadden een grote collectie boeken en archiefstukken als erfenis nagelaten gekregen nadat hun vader was overleden.

Omdat we vonden dat er veel te weinig aandacht was voor bijvoorbeeld het koloniale en slavernijverleden, de erfenis daarvan én omdat literatuur van zwarte schrijvers en denkers vaak ontbrak in de bibliotheken en in curricula van scholen, wilden we de collectie toegankelijk maken voor een breder publiek. We startten in een klein kamertje in Noord, maar moesten wegens gentrificatie na enkele maanden alweer verhuizen. Toen we in januari 2016 in het pand van Vereniging Ons Suriname (VOS) terechtkwamen, ging er een nieuwe wereld aan kennis en geschiedenis voor ons open.

Anton de Kom: gevaar of held?

Ondanks het feit dat we vanuit NUC al jarenlang activiteiten organiseerden rondom zwarte geschiedenis en cultuur, bleken ook wij grote lacunes in ons historisch bewustzijn te hebben. Zo hadden we, totdat we de dozen in het archief van VOS openden, nog nooit van het verhaal over het zwarte, communistische en antikoloniale echtpaar Hermina en Otto Huiswoud gehoord. 

We wisten meer over de Amerikaanse burgerrechtenbeweging dan over de zwarte en Surinaamse emancipatiebewegingen zoals Wie Eegie Sani, VOS, het Landelijk Overleg van Surinaamse Organisaties in Nederland en andere actiegroepen die decennialang strijd hebben geleverd. Hier, in Amsterdam, in Nederland, in Suriname, in verbinding met bewegingen in de rest van de wereld. Hoe komt het dat wij dit niet wisten? Omdat er weinig tot niks over in onze schoolboeken staat, en deze stilte begint eigenlijk al in de archieven.

In het boek Silencing the Past: Power and the Production of History stelt antropoloog Michel-Rolph Trouillot dat archieven niet neutraal zijn. Ze zijn door bepaalde archiefvormers gemaakt, in een bepaalde historische context. Dat geldt ook voor het nationale archief en stedelijke archieven.

Zo staat Anton de Kom in documenten in het Nationaal Archief beschreven als ‘gevaarlijk communist en revolutionair agitator’ terwijl hij in ons archief staat beschreven als verzetsheld en vrijheidsstrijder. Heilbron stelde dat geschiedbeelden en historisch bewustzijn van ­belang zijn voor het vormen van de identiteit van een persoon, een groep of een natie. Het functioneert als bindmiddel binnen de groep, maar ook als afbakening tegenover ‘buitenstaanders’. Het bepaalt hoe we antwoord geven op de vraag ‘wie hoort erbij en wie niet’?

Dat zien we bijvoorbeeld duidelijk terug in het debat rond de figuur Zwarte Piet. Voor een groot deel van de Nederlanders is het een onschuldige traditie en een essentieel onderdeel van de nationale cultuur en identiteit. Voor het overgrote deel van de Afro-Nederlanders is het een symbool van de koloniale geschiedenis, slavernij en racisme. Hoe zou dit debat verlopen als kinderen op school niet alleen leerden over ‘de Gouden Eeuw’ maar ook dat Jan Schenkman de figuur Zwarte Piet in 1850 bedacht, 23 jaar voor de formele afschaffing van de slavernij?

Black Lives Matter

Twee weken geleden werd het pand van VOS en The Black Archives door racisten beklad met witte verf en stickers waar de tekst ‘Roetveegpiet is genocide’ op stond. Het symboliseerde voor ons de manier waarop geschiedenis en erfgoed decennialang is witgewassen door zwarte perspectieven onder te belichten. En dat een fictief figuur wordt vergeleken met volkerenmoord toonde eens te meer aan hoe brood­nodig het is dat ons onderwijs, musea én erfgoedinstellingen meerstemmig en inclusief worden.

Het eenzijdige perspectief in het onderwijs en in de erfgoedsector leidt tot een gebrek aan historisch bewustzijn over de doorwerking van het koloniale- en slavernijverleden in de hedendaagse maatschappij. Dit zien we onder andere terug in institutioneel, alledaags en antizwart racisme.

Deze zomer werd er geschiedenis geschreven toen er meer dan 50.000 mensen de straat op gingen met de #BlackLivesMatter protesten. The Black Archives heeft honderden protestborden verzameld om dit historische moment vast te leggen, want daar zagen we de toekomst: een inclusief en veelkleurig Nederland.

Dit is een ingekorte lezing van de jaarlijks terugkerende Ketelaarlezing, georganiseerd door het Nationaal Archief.

Mitchell Esajas is medeoprichter van The Black Archives Beeld ANP
Mitchell Esajas is medeoprichter van The Black ArchivesBeeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden