Opinie

‘Zie coronamaatregelen eens door de bril van echte gevangenen’

De lockdown brengt voor velen gevangenisassociaties met zich mee, valt Hanneke Stuit op. Associaties die ongemerkt ideologisch werk verrichten.

Door alle beperkingen is het leven soberder en eenzamer geworden.Beeld Getty Images

‘Elke drie seconden moet er een Europeaan in vrijwillige quarantaine,” klinkt het in een recente video van het Belgische satirische programma De Ideale Wereld. De video neemt verveelde en klagende Europeanen op de hak door een oproep te doen aan het gehele continent Afrika. Als mensen daar hun maandloon doneren, kunnen Europeanen een Netflixabonnement afsluiten. “Geef om deze radeloze mensen.”

Door het koloniale verleden van Europa satirisch in te zetten levert de video een snijdend commentaar op de omgang van sommige Europeanen met de lockdown. (Wit) privilege, zo stelt de video, wordt in deze periode pijnlijk zichtbaar in het geklaag over quarantaine.

Onder de oppervlakte doet de video nog iets belangrijks: naar voren halen hoezeer de lockdown mensen het gevoel geeft dat ze vast komen te zitten. Die gevoelens zijn zo intens dat het vorige week in meerdere Italiaanse steden tot rellen kwam bij protestacties tegen het aanscherpen van de coronaregels, zoals het instellen van een avondklok. De protesten roept reacties op die onlosmakelijk aan het woord lockdown kleven.

Ondoordringbare omheining

Het Engelse woord lockdown komt uit het gevangeniswezen en beschrijft het volledig opsluiten van gevangenen in hun cel als een

tijdelijke veiligheidsmaatregel, de zogenaamde oproerbeheersing. Als we de opsluiting in de gevangenis leggen naast die van de lockdownprincipes tijdens corona, zien we inderdaad overeenkomsten. Er is een beperking van de bewegingsvrijheid aan de orde, een gebrek aan frisse lucht en men kan de horeca niet bezoeken.

Maar daar houdt de vergelijking voor de meeste mensen wel zo’n beetje op. Er is geen sprake van een ondoordringbare omheining, geen dreiging van fysiek geweld als je je kamer verlaat, er is geen gebrek aan alledaagse informatievoorzieningen en sociale contacten die andere mensen voor lief nemen. Ook is er geen blijvend stigma dat als een schaduw over de rest van je leven hangt als je uit lockdown komt.

Als je geluk hebt, is jouw lockdown vooral metaforisch, ook al is de situatie vervelend. Noem het braaf, maar je kunt ervoor kiezen in lockdown te gaan om anderen te ontzien, ook al kan dat leiden tot lichte verveling. Je zit niet in de gevangenis. Je hoeft niet te ontsnappen.

Volgens hoogleraar Engelse letterkunde Monika Fludernik doen metaforen het vuile werk van de ideologie door in te spelen op het gevoel van mensen. Hierdoor brengen zij veranderingen aan in onbewuste levenshoudingen en meningen.

Een metafoor is dus niet alleen een stijlfiguur, maar ook een gebeurtenis die een bepaald beeld van de werkelijkheid versmalt en intensiveert. Dit is ook zichtbaar in de video van De Ideale Wereld. Hier wordt het privilege van Europeanen haarscherp in beeld gebracht, maar het structurele leed dat in onder meer in Afrika plaatsheeft, of dat van mensen die wegens geweld in huis, economische problemen of hun mentale gesteldheid wel gevangen raken in de lockdown, verdwijnt naar de achtergrond.

Metaforische kracht

Maar zo werkt de metaforiek. Gekleurd door de gevangenislens wordt de lockdown ineens een ondraaglijke situatie, bedoeld om het individu te knevelen. Het emotionele spektakel dat daarmee gepaard gaat, komt op de voorgrond te staan.

Dit werkt twee kanten op. Het gebruik van het woord lockdown door de overheid roept deze associaties deels op. Het versterkt haar disciplinerende positie en stelt de overheid in de gelegenheid controle uit te oefenen. Het gaat hier immers om een veiligheidsrisico. Intussen blijven de structurele pijnpunten die aanleiding kunnen geven tot rellen, zoals in Italië is gebeurd, veelal onbesproken.

De metaforiek heeft echter nog een functie en dat is dat zij moeilijk te behappen situaties herkenbaar maakt. Gevangenismetaforen bieden ons dus ook iets positiefs.

Misschien leidt een scherper beeld van de metaforische kracht van de gevangenis dus ook wel tot begrip voor de structurele problemen van mensen die, om wat voor reden dan ook, echt gevangenzitten.

Dit is een stuk van de leden van de Amsterdam Young Academy (AYA), jonge wetenschappers verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit. Stukken van AYA-­leden zullen regelmatig in deze krant terug te vinden zijn.

Dit is een stuk van de leden van de Amsterdam Young Academy (AYA), jonge wetenschappers verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit. Stukken van AYA-­leden zullen regelmatig in deze krant terug te vinden zijn.

Hanneke Stuit, universitair docent Literary and Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam.Beeld Sander Nieuwenhuys
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden