'Volgend referendum graag anders'

In de huidige vorm leidt het referendum tot frustratie en polarisatie, schrijft Kaj Leers in een opiniestuk. Dat is nu weer pijnlijk duidelijk geworden.

Kleinste stem­bureau ­tijdens het referendum, in Marle. Beeld Bas Czerwinski/ANP

Met een opkomst van om en nabij de 32 procent voldoet het raadgevend referendum aan de belangrijkste eis: er is volgens de referendumwet een mandaat. En dat leverde een ruime tegenstem op. Is het referendum daarmee een instrument om vaker in te zetten? Jazeker, want het kan mensen met elkaar verbinden - mits anders opgezet. Het raadgevend referendum in zijn huidige opzet leidt tot frustratie en polarisatie. Dat werd tijdens dit referendum over het associatieverdrag met Oekraïne maar al te pijnlijk duidelijk.

De initiatiefnemers wilden het niet omdat de toekomst van Oekraïne hun iets kan schelen, maar omdat zij rekenden op een overtuigende nee-uitslag als een koevoet om eens lekker te poeren in de politieke eenheid van de Europese Unie. De voorstanders stonden vanaf dag één al met 1-0 achter. Zij hadden immers iets te verdedigen en dan zit je, om een cruijffiaanse waarheid aan te halen, per definitie in het defensief.

Vertrouwen kwijt
Is een referendum dan per definitie een verkeerd idee? Nee. Ook in Nederland wordt de kloof tussen hoger en lager opgeleiden steeds groter. De campagne rondom het referendum maakte die steeds dieper en scherper wordende kloof alleen maar duidelijker zichtbaar.

Aan de ene kant kwamen hogeropgeleiden in het geweer tegen het referendum als middel. Veel van deze mensen hebben wel nog relatief veel vertrouwen in de bestuurlijke klasse door te stellen dat een referendum niet nodig is, aangezien er al een volksvertegenwoordiging is met een mandaat. Dat uitte zich in het veel­gebezigde argument dat een volksvertegenwoordiging is gekozen; het parlement dient dus de besluiten te nemen. Referenda zijn kortom niet nodig.

Dichotomie
Aan de andere kant bevindt zich een vrij grote groep Nederlanders die al dat vertrouwen in de politieke klasse compleet kwijt is en wel zodanig dat zij een referendum nog als de enige optie ziet die klasse te corrigeren. Eén ding is tijdens de afgelopen campagne duidelijk geworden: beide zijden kwamen geen millimeter tot elkaar. Integendeel, de tegenstellingen verhardden zich.

Toch kan een bindend referendum juist het middel zijn om de twee groepen dichter bij elkaar te brengen. Maar dan moet zo'n referendum fundamenteel anders aangepakt worden. Aangezien het vrijwel altijd de bestuurlijke klasse is die iets voorstelt middels een wet, bevindt zij zich in de dichotomie van een 'voor- of tegen'-referendum altijd in het defensief.

- Beeld -

Kaj Leers

Oud-journalist en politiek communicatieadviseur

Meerdere beleidsopties
Aangezien coalitiepolitiek doorgaans betekent dat altijd wel één groep geraakt wordt door een nadelig effect van dat compromis, is de kans op een brede tegenstem in het algemeen vrij groot. Mensen hebben immers belangen te verdedigen.

Het zou daarom beter zijn referenda te houden die een keuze uit meerdere beleidsopties voorleggen. Niet simpelweg een ja of nee of voor of tegen tegen een in principe al genomen besluit, maar drie of vier keuzes waarin ook de vaak moeilijke keuzes die bestuurders moeten maken, belicht worden. Dit kan zelfs leiden tot een vergroot draagvlak voor een beslissing.

Houdinitruc
Dit betekent wel dat zulke referenda veel eerder georganiseerd moeten worden, dus wanneer coalitiepartijen bezig zijn compromismogelijkheden te formuleren. Hier valt de huidige referendumwet op aan te passen. Belangrijk is dan wel dat er vaker referenda gehouden worden, opdat gewenning optreedt en het instrument zijn ventielfunctie verliest.

Het is aan EU-voorzitter Mark Rutte en zijn regerings­ploeg om nu een manier te vinden om het ongetwijfeld al lang klaarliggende scenario te verkopen om toch in te kunnen stemmen met belangrijke onderdelen van het associatieverdrag, zoals de handelsparagrafen.

Dit alles zonder te bevestigen wat het tegenkamp hóópt dat hij zal bevestigen: dat ondanks een volksreferendum de besluitvorming door die arrogante kliek in Den Haag toch doorgaat. Dat op zich wordt een aardige Houdinitruc om te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden