Plus Column

'Tsjaikovski maakt van de eenvoudigste toonladder iets bijzonders'

Eerste hulp bij klassieke muziek van Erik Voermans, met deze week: Tsjaikovski: Do-ti-la-sol-fa-mi-re-do.

Erik Voermas Beeld Linda Stulic

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski was de grootste melodicus van de negentiende eeuw. Zelfs als hij de eenvoudigst denkbare toonladder gebruikte, - do-re-mi-fa-sol-la-ti-do - kon hij daar nog iets bijzonders van maken.

Luister maar eens naar de eerste Pas de deux, tempo Andante maestoso, in de tweede akte van zijn ballet De notenkraker, of Sjtsjelkoentsjik, zoals de Russen zeggen. Daar horen we hoe hij meerdere keren twee toonladders in onversneden vorm presenteert, van boven naar beneden. Eerst do-ti-la-sol-fa-mi-re-do, de majeurvariant, en daarna de mineurvariant la-sol-fa-mi-re-do-ti-la.

Het toppunt van fantasieloosheid, zou je zeggen. Het was dan ook niet Tsjaikovski's eigen idee, maar een weddenschap met een vriend, die Pjotr Iljitsj uitdaagde een melodie te schrijven die slechts mocht bestaan uit alle acht de tonen van de diatonische toonladder, allemaal achter elkaar gespeeld en ook nog binnen één ­octaaf.

Vast repertoire
Tsjaikovski toonde zijn genie door te vragen of dat in stijgende dan wel dalende richting moest zijn. Het maakte de vriend niet uit. En vervolgens kwam Tsjaikovski met de simpelste van al zijn melodieën, die door zijn harmonisch raffinement en zijn vermogen een ­melodie onder spanning te zetten, toch een onontkoombaar ontroerende kracht krijgt.

De notenkraker is een vast onderdeel van het kerstrepertoire geworden, sinds het op 18 december 1892 in première ging in Sint Petersburg, in het Mariinskitheater. Daar was het toen deel van een double-bill, samen met Tsjaikovski's opera Iolanta.

In het ballet wordt het verhaal verteld van het kleine meisje Clara Stahlbaum, dat met Kerstmis een houten pop krijgt, waarmee je noten kunt kraken. Die notenkraker verandert in een prins. Een suikerboonfee en een veldslag tussen soldaten van peperkoek en muizen maken de kerstsprookjessfeer compleet.

Dat ballet was geen groot en onmiddellijk succes, maar de orkestsuite die Tsjaikovski van de dansmuziek maakte, werd zeer populair, vooral nadat Disney delen eruit had gebruikt in de animatiefilm Fantasia.

Kerstmatinee. Tsjaikovski-De notenkraker, door het Koninklijk Concertgebouworkest en het Nationaal Kinderkoor o.l.v. Semyon Bychkov, 25 ­december in het Concert­gebouw (14.15 uur).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden