Opinie

‘Trek lering uit koloniale monumenten die al eerder verwijderd zijn’

Het Monument Indië-Nederland op het Olympiaplein.Beeld Tammy van Nerum

Amsterdam heeft al eens een koloniaal monument verwijderd. Het zou lering moeten trekken uit wat er daarna is gebeurd, stelt John Jansen van Galen.

Oudere Amsterdammers weten het nog: op het Olympiaplein stond, tegenover het Amsterdams Lyceum, het Van Heutszmonument. Het was een gedenkzuil van liefst 18,7 meter hoog, een gebeeldhouwde vrouwenfiguur met wetsrollen in de hand, plus twee leeuwen. 

In de sokkel was de beeltenis aangebracht van generaal Van Heutsz, die het gewest Atjeh bedwongen heette te hebben ten koste van 60.000 dode Atjehers – en 22.000 slacht­offers aan Nederlandse zijde. Het beeld werd in 1935 door koningin Wilhelmina en minister-president Colijn ingewijd. Het was een tijd waarin Nederland zijn koloniale ‘helden’ ­vereerde.

Dorpsonderwijs

Nu is Van Heutsz een dubbelzinnig figuur. Hij was in koloniaal opzicht een aanhanger van de zogenaamde ‘ethische richting’, die zich ‘de verheffing van de inlander’ ten doel stelde. Om mensen te verheffen moet je ze echter eerst kunnen besturen. Atjeh was het laatste gewest dat bloederig ‘onder bestuur gebracht’ is. Daarmee was het grondgebied van wat toen Nederlands-Indië was en nu Indonesië is, voltooid.

Vervolgens werd Van Heutsz gouverneur-generaal, de hoogste gezaghebber in de kolonie. Het werd tijd om zijn ethische ambities waar te maken, die een stuk minder bekend zijn dan zijn hardvochtig optreden in Atjeh.

Hij keerde zich tegen de nietsontziende opmars van Koninklijke Olie en schafte de hormat af, het ‘overdreven kruiperige eerbetoon’ aan gezagsdragers die met pajongs, door bedienden meegedragen, tegen de brandende zon werden beschermd. Hij bevorderde dorpsonderwijs, met name voor meisjes, en steunde van overheidswege het eerste nationalistische tijdschrift, Bintang Hindia: ‘De Ster van Indië’.

Doelwit van acties

Dertig jaar na de inwijding van het monument werd het een doelwit van acties van Provo en linkse groepen, onder wie Van Heutsz’ plaatsgenoot Relus ter Beek, later minister van Defensie. Er werd gedemonstreerd, er vond in 1967 een bomaanslag plaats en in 1984 werden er ­zelfs dynamietstaven onschadelijk gemaakt. Uiteindelijk besloten de autoriteiten dat het maar beter kon verdwijnen.

Maar wat moest ervoor in de plaats komen? Voor advies werd het instituut Clingendael in de arm genomen. Het voorstel werd dat er een soort gedenkteken voor het koloniaal verleden zou komen, met op de zuil de tekst ‘1596 Indië-Nederland 1949’.

Dat zou ongetwijfeld tot levendige discussies aanleiding hebben gegeven, want is Indonesië nu onafhankelijk geworden in 1949, toen Nederland de soevereiniteit over het land overdroeg, of in 1945, toen Indonesiërs zelf de onafhankelijkheid uitriepen? Om de kool en de geit te sparen staan er nu geen jaartallen op het monument, alleen die twee namen. Die roepen geen tegenspraak of controverse op. Het is een lege plek geworden.

Edward Colston

Het monument werd in 2007 ‘herplaatst’. Framer Framed, een platform voor kunst en cultuur, organiseerde er een bijeenkomst om te bereiken dat het monument een ‘invulling’ zou geven aan een ‘dekolonisatie van de openbare ruimte zonder de zwarte bladzijden aan het zicht te onttrekken’. Heeft u er iets van gemerkt? Het is oorverdovend stil gebleven op het Olympiaplein. Geen protesten, want er is niets meer om tegen te protesteren.

Bij het standbeeld van de slavenhouder Edward Colston in Bristol zei een taxichauffeur dat hij altijd aan de slavernij moest denken als hij het passeerde. De verslaggever merkte op dat hij dus, nu het beeld in zee is gesmeten, niet gauw meer aan de slavernij zal denken. Dat is het effect: weg monument, weg herinnering.

Wat hadden we dan met Van Heutsz moeten doen? Mij dunkt: hem op zijn plaats laten en naast hem in beeld en woord de bloedige geschiedenis verbeelden van Atjeh en van hem zelf als ‘verlicht’ bestuurder. Nu staat er een zinloos monument. Dat moet de les zijn: laat het niet bij het verwijderen van in ongenade gevallen figuren, maar geef ze een nieuwe betekenis, die ook het geheugen van volgende generaties kan bepalen bij het verleden.

John Jansen van Galen, publicist. Hij schreef onder meer het boek 'Fiasco van goede ­bedoelingen' over de Indonesische onafhankelijkheid.Beeld ANP Kippa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden