Het niveau van beschaving blijkt na tien jaar Rutte best laag te liggen.

Opinie

‘Tien jaar VVD, en weer is het schoppen naar beneden en likken naar boven’

Het niveau van beschaving blijkt na tien jaar Rutte best laag te liggen.Beeld ANP

De VVD heeft de afgelopen tien jaar mogen regeren. Politicoloog Teun Dominicus blikt terug en kijkt vooruit: ‘Wie van de overheid hulp kreeg zal verheugd zijn met het VVD-programma.’

Met haar nieuwe verkiezingsprogramma probeert de VVD een breuk met haar beleid van het afgelopen decennium te forceren. Niet langer roept ze dat ‘de overheid geen geluksmachine is’, zoals premier Mark Rutte voorheen deed. Of spreekt ze nog langer over de participatiesamenleving, die de klassieke verzorgingsstaat moest vervangen vanwege het terugdringen van het overheidstekort.

De partij, die in de peilingen op dit moment met afstand de grootste is, rept nu van een ‘sterke en actieve overheid’ die nodig is om de economie en de samenleving te beschermen. Weg met het doorgeslagen kapitalisme, de staat moet optreden als een eerlijke marktmeester.

In hoeverre is dit holle retoriek? En klopt het zelfbeeld van de VVD als een staat-beteugelende partij wel?

Geestelijke gezondheid

Wie een goed beeld van een decennium neoliberaal beleid wil krijgen, moet zich niet laten leiden door de retorica van de partij over ‘normaal doen’, middengroepen en hardwerkende Nederlanders of, zoals de VVD ze in hun nieuwste programma noemt, ‘de mensen die ’s ochtends opstaan’. Want wie hier worden bedoeld is vaag, onduidelijk. Nee, wie wil weten hoe het land er echt voorstaat, moet naar de mensen kijken die afwijken van de glibberige norm die normaal heet. En dan blijkt het niveau van beschaving in Nederland best laag te liggen.

De afgelopen tien jaar is de geestelijke gezondheidszorg uitgekleed, de jeugdzorg overhoop gehaald door de decentralisatie én een bezuiniging van 15 procent, de sociale rechtsbijstand om zeep geholpen, een nieuwe surveillancewet aangenomen die grootschalige verzameling van privégegevens van burgers mogelijk maakt en de studiefinanciering afgeschaft.

Tegelijkertijd zijn ziekenhuizen, zoals het MC Slotervaart en de IJsselmeerziekenhuizen, failliet gegaan, werden gemeentehoveniers ontslagen, waarna sommige in de bijstand terecht kwamen waar ze voor minder geld hetzelfde werk moesten doen, werd de beschikbaarheid van PreP voor hiv-patiënten getraineerd, zijn de sociale werkplaatsen gesloten, moesten statushouders zich in de schulden steken om hun inburgeringscursus te kunnen betalen, is het aantal daklozen verdubbeld, werken gevangenen verplicht voor 0,76 cent per uur en werd mensen met een tweede nationaliteit de kinderopvangtoeslag afgenomen in een bureaucratische nachtmerrie die zelfs Kafka’s voorstellingsvermogen te boven zou gaan.

De grootste schandvlek, namelijk de behandeling van mensen die vluchten voor oorlog en geweld, noem ik even apart. Want het is onwil, en geen onkunde, om vluchtelingen te laten verdrinken of op te sluiten in kampen op de Griekse eilanden, in plaats van voor hen een menswaardige opvang te organiseren.

Multinationals

Wie dit lijstje overziet kan niet anders dan de conclusie trekken dat de overheid tijdens de kabinetten-Rutte juist sluipenderwijs grote delen van de samenleving koloniseert. Maar toch is dat ook niet het hele verhaal.

Multinationals kregen meer vrijheden en betaalden minder belasting, door de verlaging van de vennootschapsbelasting of door het maken van afspraken met de fiscus. Voor hen kromp de bemoeienis van de overheid met hun dagelijkse gang van zaken. De economisch en sociaal kwetsbaren in de maatschappij werden juist in grotere mate onderworpen aan het gezag van de staat. Zij kregen te maken met meer disciplinering, meer toezicht en meer straf.

Een blik op het bijstandsbeleid geeft een goed voorbeeld van de invulling. Bijstandsgerechtigden moesten in veel gemeentes een tegenprestatie leveren en bijvoorbeeld ‘representatieve kleding’ (waarvan overigens niet duidelijk was wat ermee werd bedoeld) dragen: disciplinering. Daarnaast was een bureaucratisch apparaat nodig om te controleren of mensen zich aan deze voorschriften hielden: toezicht. En tot slot werd hun uitkering verminderd of stopgezet als ze weigerden door deze vernederende hoepels te springen: straf.

De zorgende hand werd zwakker, de slaande hand sterker.

Voor de periode 2021-2025 houdt de VVD-koers, alle retoriek ten spijt. Op economisch vlak trekt de overheid zich helemaal niet terug als het aan de partij ligt. Alleen zijn de resultaten voor verschillende groepen anders. Zo pleit ze voor inperking van de sociale zekerheid voor mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zoals arbeidsmigranten. Daar staat tegenover dat ze meer geld wil uittrekken om hoofdkantoren van buitenlandse multinationale ondernemingen naar Nederland te halen. Schoppen naar beneden, likken naar boven.

Zwaard van Damocles

Dit is niet het enige onderdeel in het verkiezingsprogramma van de VVD waaruit blijkt dat het haar niet gaat om een grotere of kleinere overheid. Het gaat de partij om controle en de mogelijkheid de ene groep te bevoordelen boven de andere. Zo stelt ze voor financiering van stichtingen, verenigingen en religieuze organisaties vanuit onvrije landen tegen te gaan. Voor dit standpunt is best wat te zeggen, maar wat opvalt, is dat bedrijven wel zaken mogen doen met partijen uit die landen; ze worden immers niet genoemd. Gaat het de VVD om het geld uit onvrije landen of is ze vooral minderheden aan het demoniseren?

Het is extra wrang dat uit het verkiezingsprogramma blijkt dat de VVD de middelen die burgers hebben om zich te verdedigen tegen inbreuk op hun politieke en sociale rechten aan banden wil leggen. Zo wil ze het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens inperken, omdat deze rechten worden gebruikt om een humane bodem te leggen in asielbeleid en sociale zekerheid. Het schild dat de rechtsstaat kan zijn voor mensen in de verdrukking moet, als het aan de VVD ligt, worden ontmanteld.

Een discussie over de vraag of deze partij voor minder of meer overheid is, verzandt in algemeenheden. De vragen moeten daarom anders. Wie krijgt te maken met de staat? En met welke hand: de gevende en beschermende of de dreigende en straffende? De conclusie is dan dat er weinig zal veranderen als het aan de partij van premier Rutte ligt. Wie van de overheid hulp kreeg, zal verheugd zijn met het VVD-programma, maar zij die angstig zijn voor de brieven met meldingsplichten, aanmaningen en andere reprimandes die hen als een zwaard van Damocles boven het hoofd hangen, hebben weinig om naar uit te kijken.

Teun Dominicus, historicus en politicoloog.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden