Opinie

‘Stapels nieuwe protocollen? Kom juist uit lockdown zonder regeldrift’

De lockdown versoepelen met stapels nieuwe protocollen? Nee, je moet niet alles vastleggen, betoogt Robert van Putten. Het is tijd voor een ontspannen bestuursstijl vanuit gezond verstand.

Premier Mark Rutte, minister Hugo de Jonge en gebarentolk Irma Sluis delen het volk mee wat het moet doen.Beeld ANP

In de lockdown beperkt de overheid op ongekende wijze onze vrijheid. Ook al noemen we de Nederlandse aanpak ‘intelligent’, we worden geregeerd door strenge regels. Het credo van premier Rutte in zijn persconferenties is ‘maximale beheersing’ en ‘maximale controle’. Elk risico op besmetting moet worden voorkomen. Dit is de droom van de maakbare samenleving. Wie dacht dat dit denkbeeld al lang en breed op het kerkhof van het modernisme begraven lag, komt bedrogen uit.

Maximale controle vraagt een radicale aanpak. Met een beetje aanmodderen kom je er niet. Het virus houdt zich niet aan de spelregels van de vrije samenleving en de democratische rechtsstaat, dus de bestrijding ervan ook niet, zo redeneert zorgminister Hugo de Jonge. Daarom opereert de regering al maanden als een groep ingenieurs. Wetenschappelijke expertise vormt explicieter dan ooit de basis voor beleid, met een leidende rol voor biomedische en gedragswetenschappelijke expertise en een eindeloze stroom statistieken.

Om te kunnen beheersen, is centraal overzicht nodig. Tekenend voor de strenge ingenieursmentaliteit is dan ook de fixatie op gehoorzaamheid aan de regels. Regels die de overheid het gevoel van controle geven. Regels die voor alle Nederlanders hetzelfde zijn en eenduidig.

Afwijken van regels is een recept voor onoverzichtelijkheid. Vandaar de algemene standaarden van 30 en straks 100 personen op 1,5 meter afstand. En daarom protocollen die als blauwdrukken dienen en voorafgaand aan heropening moeten worden klaargelegd.

Stop met robuust beleid

Natuurlijk is er veel te zeggen voor robuust beleid. De overheid heeft de wettelijke taak om de samenleving te beschermen. Maar dat rechtvaardigt niet de ingenieursstijl van interveniëren: het is geen vrijbrief voor ongebreideld maakbaarheidsdenken en de schier eindeloze regelzucht. Daaraan kleven te veel bezwaren, zeker nu de acute dreiging voorbij is en de fase van heropening is begonnen.

Een fundamenteel principe is dat beleidsdoelen nooit absoluut mogen worden, ook de bestrijding van het coronavirus niet. Er zijn nu eenmaal heilige zaken die wel in goede banen moeten worden geleid, maar niet afgekneld mogen worden. In onze hyperdiverse samenleving zijn dat er verschillende. Voor vele demonstranten was de rechtvaardige strijd tegen racisme zo’n heilige zaak. Voor gelovigen zijn dat de wekelijkse erediensten, voor anderen is dat bezoek aan dierbaren in verpleeghuizen.

Daarnaast doet het streven naar beheersing door algemene regels de werkelijkheid onrecht aan. Weinig ruimte voor verschil toelaten tussen én binnen sectoren, leidt tot ongekende simplificatie. De ene horecagelegenheid is de andere niet, en de ene kerk kan veel meer dan honderd personen op een veilige manier ontvangen dan de andere. De algemene regels zijn losgezongen van de veelkleurige diversiteit van onze samenleving. Deze regels dienen slechts het gemak van bestuurders. Dat zei de premier ook hardop: “Dat is toch niet te handhaven, jongens.” Dat is natuurlijk de wereld op zijn kop.

Geen protocollen meer

De tijd is rijp voor een andere houding. Laten politici en bestuurders de ingenieursmentaliteit inwisselen voor een bestuursstijl die durft om te gaan met de onzekerheid en de complexiteit van een vrije en open samenleving. Een meer ontspannen bestuursstijl. En vooral ook: laten burgers dat ook waarderen in de overheid.

In plaats van de ingenieur kan de ambachtsman als inspirerend voorbeeld dienen. Een ambachtelijke bestuursstijl relativeert de waarde van blauwdrukken. De ambachtelijke bestuurder weet dat goed beleid pas werkendeweg duidelijk wordt. Door ervaringen en fouten kan geleerd worden. Dat betekent bijvoorbeeld dat de overheid bij de heropening niet vooraf vraagt om protocollen van horeca of geloofsgemeenschappen. In plaats daarvan krijgen die vrijheid en vertrouwen om te experimenteren.

De ambachtelijke bestuurder handelt op basis van praktische wijsheid. Deze wijsheid is intuïtieve kennis, opgedaan door ervaring. Dit stelt de bestuurder in staat situaties snel te beoordelen. Het vormt een onmisbare aanvulling op wetenschappelijke expertise, die altijd met vertraging komt. Het dashboard van de regering is slechts een achteruitkijkspiegel. Daarop kunnen bestuurders vaak niet wachten in crisistijd, zoals minister De Jonge terecht erkent.

Een ambachtelijke bestuurder is bovendien niet bang voor verschil. Integendeel: diversiteit is juist waardevol. De ambachtsman werkt als maker steeds met uniek materiaal waaraan hij zoveel mogelijk recht wil doen. Op dezelfde wijze dient een ambachtelijke bestuurder met groot respect voor het ‘materiaal’ beleid te maken. Hij beseft dat een kerkdienst wezenlijk anders is dan horecabezoek of demonstraties. Aan de eigenheid van sectoren wil hij recht doen, bijvoorbeeld door variatie in richtlijnen.

Zelfbeheersing

Bij het nemen van maatregelen is de ambachtelijke bestuurder zich ervan bewust dat zijn beleidsinstrumenten pijn kunnen doen en een sector ook kunnen beschadigen. Te lange sluiting van bedrijven leidt tot ontslagen of faillissement. Een ambachtelijke bestuurder stuurt daarom vanuit het principe van minimale kracht. Het gemak van centraal overzicht is dan geen valide argument voor de knellende algemene regel van maximaal dertig personen.

Natuurlijk wil de ambachtelijk bestuurder goed werk afleveren. Dat is zijn keurmerk. Hij beseft dat het betere de vijand kan zijn van het goede. Daarom beheerst hij ook de kunst van het loslaten.

Goed bestuur is altijd een kwestie van balanceren. Het is te hopen dat het kabinet de fixatie op beheersing durft los te laten. Premier Rutte riep burgers aan het begin van de lockdown op tot zelfbeheersing. Nu is het tijd datzelfde beroep op de regering te doen.

Robert van Putten promoveerde vorige week cum laude aan de VU op het proefschrift De ban van beheersing: naar een reflexieve bestuurskunst.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden