Opinie

‘Oproep: nieuwe academie waarbij markt en moraal worden gekoppeld’

Hoe dichten we de kloof tussen de culturele en economische elite en het ‘gewone volk’? Filosoof Anna Luna Post bepleit een academie.

De Nederlandse economieopleidingen besteden te weinig aandacht aan de moraal van de markt. Beeld Dingena Mol

Wijze koopmannen- en vrouwen, die hebben we nodig. De auteurs van de recent verschenen boeken Elite Gezocht (Sander Schimmelpenninck en Ruben van Zwieten) en Rijkdom (Ingrid Robeyns) stellen twee problemen aan de kaak: de steeds groter wordende kloof tussen arm en rijk, en tussen de culturele en economische elite.

In een notendop: de economische elite doet waar ze zin in heeft, in haar eigen bubbel van overvloed zonder onbehagen, waar de steeds toenemende materiële rijkdom gepaard gaat met geestelijke verarming. De culturele elite kan praten als Brugman, maar zonder resultaat, en het gewone volk heeft al helemaal het nakijken. Dat moet anders.

Maar hoe? Beide boeken roepen op tot een cultuuromslag. Robeyns eindigt haar boek met een roep om nieuw bewustzijn dat economie niet alleen een kwestie is van markt, maar vooral ook van moraal. Schimmelpenninck en Van Zwieten eindigen hun boek met een ambitieuze vacaturetekst voor de nieuwe elite. Of die even op wil staan? Daarnaast riepen ze de elite in NRC Handelsblad op om ‘terug te keren naar de salon’, en weer in discussie te gaan met politici en intellectuelen.

Stoffige oude mannen

Het is een mooi idee: de beide elites komen dan weer samen, in plaats van ieder in hun eigen echokamers te blijven hangen. Het probleem is natuurlijk dat de salon helemaal niet meer bestaat, dus dat er eerst een nieuw instituut moet worden opgericht. Maar is de salon dan de ideale vorm daarvoor? Is het niet een wat ouderwets idee, dat vooral associaties oproept met stoffige oude mannen? Als millennial ben ik geneigd te denken dat als we iets niet per se nodig hebben, het praatgroepen voor stoffige oude mannen zijn.

Toch kunnen die soms nuttige inzichten bieden. In 1632 sprak Caspar Barlaeus, kersvers hoogleraar Filosofie aan het net opgerichte Athenaeum Illustre, zijn redevoering Mercator Sapiens uit. Daarin stelde hij de vraag of wijsheid en handel wel samen konden gaan. Vanzelfsprekend was dat niet. De humanistisch geschoolde intellectuele elite waar Barlaeus toe behoorde keek, in navolging van haar antieke voorgangers, vaak neer op het drijven van handel. Daarnaast was de Amsterdamse economische en bestuurlijke elite die Barlaeus tijdens zijn oratie toesprak niet direct een voorbeeld van hoe het dan moest. De koopmannen en burgemeesters in zijn publiek kwamen veelal uit families die zichzelf kort daarvoor schaamteloos verrijkt hadden tijdens het droogleggen van de Beemsterpolder.

Hoewel hij deze toehoorders in zijn redevoering uitvoerig prees vanwege hun besluit nu eindelijk eens geld uit te geven aan een intellectueel instituut, leek hij de hoop te hebben opgegeven dat de oudere generatie echt nog kon veranderen. Barlaeus zag vooral een rol weggelegd voor de jeugd, de zonen van de kooplieden. Zij konden nog leren dat rijkdom een middel moest zijn, geen doel, en dat ze meer plezier zouden ontlenen aan de geneugten van de geest dan aan de geneugten van geld. Jong geleerd, oud gedaan.

Kloof overbruggen

Juist dit principe blijft ook vandaag de dag overeind staan. Maar hoe bereik je de jeugd dan? De Nederlandse economieopleidingen besteden te weinig aandacht aan de moraal van de markt, en telgen uit de elite lijken eerder geïnteresseerd in het opdoen van buitenlandervaringen dan in een minor Filosofie volgen.

Bovendien zou niet slechts de economische elite moeten worden aangesproken, maar ook de culturele: je hebt beide groepen nodig om de kloof te overbruggen. Die culturele elite vindt zijn weg wel naar filosofische debatavonden en academies waar zij leren campagnevoeren, maar blijft daar net zo goed in haar eigen bubbel hangen.

Daarom zou het goed zijn als er een nieuwe academie werd opgericht – eentje waarbij de koppeling tussen markt en moraal, ethiek en economie centraal staat. Studenten economie zijn er net zo welkom als studenten geesteswetenschappen. De sprekers komen uit de wetenschap en het bedrijfsleven, zijn jong en oud, links en rechts. Ze bieden praktische handvatten én filosofische diepgang en denken niet alleen na over het hier en nu, maar ook over de toekomst. Hoe willen we dat onze economie er over twintig of vijftig jaar uitziet?

Een naam hebben we alvast: De Wijze Koopman. Wie doet er mee?

Eind april verscheen bij Amsterdam University Press The Wise Merchant, de eerste Engelse vertaling (door Corina Vermeulen) van Barlaeus’ oratie, met een inleiding van Anna-Luna Post. 

Anna-Luna Post, promovenda filosofie aan de Universiteit Utrecht. Beeld Dick Boetekees
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden