Opinie

Opinie: ‘Zijn we in het wij-zij-denken dokter Frankenstein of juist zijn monster?’

null Beeld AFP
Beeld AFP

Niet alleen complotdenkers, maar wij allemaal lijken het zwart-witdenken – ‘zij tegen ons’ – hard nodig te hebben, betoogt Yarin Eski. En zoals altijd herhaalt de geschiedenis zich.

Yarin Eski

Het is inmiddels geen geheim meer dat Ierse staatsvertegenwoordigers tijdens de bezetting van Europa door nazi-Duitsland niet perse onwelwillend waren ten opzichte van Adolf Hitler en zijn Derde Rijk. Ze juichten het zelfs toe.

Charles Bewley, een Ierse diplomatieke afgezant in Duitsland in de jaren 30 van de vorige eeuw, was pro-Hitler, mede vanwege zijn eigen antisemitisme en anglofobie. Zo bagatelliseerde hij de Jodenvervolging en zag hij het opkomend nazisme als een sterk bestrijdingsmiddel tegen de uitbreiding van het Sovjetcommunisme. Bewley en andere Ierse politici vonden dat Hitler – net als Mussolini toen hij het ‘communistische virus’ verpletterde – ruimte zou mogen krijgen om de tegenslagen van Duitsland te verhelpen.

Daar waar Bewley elk bewijs van nazigruwelijkheden ontkende of probeerde om te draaien, lieten de Ierse regering, pers en publiek zich niet voortdurend misleiden door nazipropaganda. Bewley stond echter niet alleen. In Ierse republikeinse kringen heerste een harde overtuiging dat Duitsland en Ierland dezelfde strijd streden tegen het Verdrag van Versailles van 1919.

Bizar verhaal toch?

Hoewel aan de Europese grens de huidige oorlog in Oekraïne anders is, lijkt er weer een soortgelijk ‘the enemy of my enemy, is my friend’-denken door te schemeren in Nederland, namelijk in de (wat mij betreft absurde) reden van de actiegroep Viruswaarheid om aangifte te doen tegen de Nederlandse staat vanwege zijn wapenleveranties aan de Oekraïne. Volgens Willem Engel zijn in Oekraïne ‘de nazi’s’ aan de macht en worden zij door de Russische president Poetin aangepakt.

Automatisme

Het voorbeeld van Engel staat niet op zichzelf. Er zijn meer actiegroepen tegen het coronabeleid die begrip hebben voor Poetin en de reguliere media beschuldigen van eenzijdigheid. Eenzijdigheid die dergelijke actiegroepen maar al te goed uitkomt om hun afkeer van de gevestigde orde kenbaar te maken. Er lijkt zelfs een automatisme te bestaan: omdát het Westen Poetin in het verdomhoekje plaatst, is volgens hen het tegenovergestelde waar.

Dergelijke sympathieën voor Poetins denazificatie van Oekraïne resoneerden al in de Poetinliefde van Forum voor Democratie-voorman Thierry Baudet.

Inmiddels is Willem Engel gearresteerd. Niet omdat hij een aangifte heeft gedaan tegen de staat, maar voor opruiende coronaberichten, waardoor zijn volgelingen hem nog meer zijn gaan zien als een vrijheidsstrijder.

We lijken het maar hard nodig te hebben, dat zwart-witdenken, dat ‘zij tegen ons’.

Zo beweert rechtssocioloog Ursus Eijkelenberg in Het Parool van 12 maart dat ‘wij’, de Westerse wereld, geconfronteerd worden met een existentiële leegte en daarom onszelf opdringen als redders in nood aan Oekraïne. Dan voelen we onszelf weer even goed en ‘schijnen [we] licht in de onheilspellende duisternis van vergankelijkheid’, aldus Eijkelenberg.

Scherp stelt hij dat Poetin dan eigenlijk, paradoxaal genoeg, het Westen redt door het weer een eigen identiteit te geven, dankzij zijn optreden als ultieme vijand. Of als ‘toonbeeld van mildheid’, zoals Baudet onlangs verklaarde in een uitzending van Ongehoord Nederland.

Ietsje gecompliceerder

Volgens mij zit het nog net ietsje gecompliceerder in elkaar, omdat er eigenlijk helemaal geen duidelijke vijanden of vrienden meer zijn in hybride-oorlogstijden. Er zijn eveneens veel vraagtekens over hoe Poetin aan de macht heeft kunnen komen. Sterker nog, het Westen ontleent niet alleen een identiteit aan Poetin, maar het zou zelfs bijgedragen hebben aan zijn rise to power.

Is hij ons monster en wij zijn Frankenstein?

I think Putin is a war criminal,’ zei de Amerikaanse president Biden laatst. Het leidde tot veel commotie. Echter, volgens de Sloveense filosoof Slavoj Žižek hadden we allang kunnen zien dat Poetin een oorlogsmisdadiger is, gezien zijn opdracht aan de Russische luchtmacht om de Syrische stad Aleppo te bombarderen; een bombardement dat ‘veel wreder dan in Kiev’ was. De filosoof wijst ons er eveneens op dat als we Europa willen redden, we onszelf moeten afvragen wat voor Europa dat is. Als we witte vluchtelingen tolereren, maar andere uitsluiten, hoeft Poetin ons niet te komen vernietigen. Dat hebben we dan zelf al voor elkaar gekregen, beweert hij.

Dan zijn we geen Frankenstein meer, maar zijn monster.

Totalitair

Misschien dat daarom Poetin niet de ultieme ‘andere’ vijand is, maar enger nog: hij belichaamt onze vrees en lijkt ons te confronteren met het idee dat we zelf ooit totalitair kunnen worden. We zijn onze own worst enemy, maar ontkennen dat liever. Ook door maar naarstig op zoek te blijven naar vijanden, vrienden, helden en hulpbehoevenden en vooral niet naar onszelf te kijken.

Het is wreed te beseffen dat door het ontwijken van ons eigen totalitaire Zelf en het zoeken naar ons heilige Zelf via de Ander, menselijk leed niet stopt. Leed dat vervolgens politiek uitgebuit wordt.

Dergelijke uitbuiting betreft een giftig soort kwaad dat zich tachtig jaar geleden al manifesteerde in Ierland, en zich keer op keer lijkt te herhalen.

Yarin Eski, universitair docent bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Beeld
Yarin Eski, universitair docent bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden