Opinie

Opinie: ‘Wát willen we nooit meer?’

De Nationale Holocaust Herdenking moet volgens Nanci Adler draaien om heden en verleden. Tegen ontmenselijking is meer nodig dan de belofte ‘nooit meer’.

De herdenking bij het Spiegelmonument in het Wertheimpark is 31 januari live te zien op NPO 1.   Beeld ANP
De herdenking bij het Spiegelmonument in het Wertheimpark is 31 januari live te zien op NPO 1.Beeld ANP

‘To heal is to remember.’ Vrij vertaald: ‘Wonden kunnen genezen door te gedenken.’ Deze woorden sprak Joseph Biden bij zijn inhuldiging als 46ste president van de Verenigde Staten.

Hij doelde op de recente bestorming van het Capitool en de meer dan 400.000 coronadoden in zijn land. Biden hield een minuut stilte voor de coronaslachtoffers en legde een krans bij het graf van de onbekende soldaat in Arlington, voor alle militairen die hun leven gaven voor het in stand houden van de democratie.

Een simpele maar veelbetekenende daad en boodschap. Of het nu gaat om de nasleep van een persoonlijke tragedie, of de verwerking van massaal politiek geweld, genocide, of dictatuur: herdenken en herinneren hebben belangrijke functies in het complexe (individuele en maatschappelijke) genezingsproces.

Maar voor we aan herdenken toe zijn, moeten we eerst begrijpen wat er is gebeurd en wie of wat verantwoordelijk is voor het lot van de slachtoffers.

Bij de meeste herdenkingen wordt plechtig beloofd dat we dit soort tragedies voortaan moeten voorkomen. Bij die ‘nooit meer’- beloftes moet je je echter afvragen ‘nooit meer wat’? Voortekens van genocide zijn discriminatie en dehumanisering. Voordat individuen slachtoffer worden van genocide, worden zij in een vroege fase van het proces ontmenselijkt, apart gezet, gedemoniseerd, en zo tot een makkelijke prooi gemaakt omdat ze ‘niet zijn zoals wij’.

Morele verantwoordelijkheid

Door stil te staan bij de dood en het leven van de slachtoffers, zoals wij doen bij herdenkingen, geven wij hen individualiteit en menswaardigheid terug. Dat is onze morele verantwoordelijkheid als mens. Maar als burgers, dragen wij ook politieke verantwoordelijkheid en die gaat veel verder dan herinneren alleen. Dit houdt onder meer in: erkenning van de gepleegde misdaden, berechting van de verantwoordelijken, en compensatie voor de slachtoffers.

Na het proces van Neurenberg en de opkomst van waarheidscommissies in de jaren tachtig is er een apart vakgebied ontwikkeld, Transitional Justice. Dat houdt zich bezig met juridische en niet-juridische vraagstukken rondom de nasleep van massaal politiek geweld zoals in Rwanda en Joegoslavië. Het Internationaal Strafhof, processen, tribunalen en waarheidscommissies hebben de afgelopen decennia veel kennis opgeleverd over de mechanismen die tot dergelijke catastrofes (kunnen) leiden. Zo kan een beter begrip ontstaan over de dynamiek van geweld (bijvoorbeeld hoe tamelijk gewone burgers zich tot moordenaars kunnen ontwikkelen), waaruit lessen kunnen worden getrokken.

Deze zoektocht naar verantwoording maakt gebruik van vele instrumenten: naast vervolging, bestraffing en restitutie, zijn officiële herdenkingen, het oprichten van monumenten, het herkennen van vroege signalen en preventie door middel van educatie ­­van groot belang. Hoewel het de norm is geworden dat post-­dictatoriale staten (op weg naar democratisering) meerdere van bovenstaande processen ondergaan, is lang niet iedere samenleving daartoe bereid. In Rusland, bijvoorbeeld, worden de slachtoffers van het stalinisme weliswaar herdacht, maar wordt er verder niet ingegaan op de vraag wie of wat verantwoordelijk was voor het lot van miljoenen Sovjetburgers.

Herdenken, herinneren, erkennen

Met de ondertekening van de Declaration of the Stockholm International Forum on the Holocaust sloot Nederland zich in 2000 aan bij de International Holocaust Remembrance Alliance. Deze organisatie zet zich in voor meer aandacht voor de Holocaust: van onderwijs op school- en universitair niveau, onderzoek, bestrijding van antisemitisme, tegengaan van ontkenning en verdraaiing van de Holocaust, bevordering van toegang tot archieven en meer.

Het erkennen en bestrijden van antisemitisme blijft prioriteit, maar het is ook van belang dat erkend wordt dat de Holocaust bredere lessen biedt waarvan we kunnen leren. Dit wordt nadrukkelijk onderstreept in de verklaring van Stockholm: ‘Aangezien de mensheid nog steeds getekend wordt door volkerenmoord, etnische zuiveringen, racisme, antisemitisme en xenofobie, rust op de internationale gemeenschap de ernstige plicht al deze vormen van het kwaad te bestrijden.’

In eigen land herdenken én herinneren wij morgen de slachtoffers van de Holocaust, een belangrijk deel van het genezingsproces. Een goed moment om tevens tot ons te laten doordringen dat de beste tijd om genocide te stoppen is voordat het gebeurt.

Nanci Adler, hoogleraar herinnering, geschiedenis en recht in relatie tot regime­wisselingen aan de Universiteit van Amsterdam. Beeld Gillissen
Nanci Adler, hoogleraar herinnering, geschiedenis en recht in relatie tot regime­wisselingen aan de Universiteit van Amsterdam.Beeld Gillissen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden