Opinie

Opinie: ‘Wat we van de Friezen kunnen leren over democratie’

Veel Europese democratieën roepen burgerraden in het leven en ook Nederland krijgt daar steeds meer oren naar. Neem een voorbeeld aan de Friezen, stelt Jens Kimmel.

Spaarndam-Oost, bij Haarlem, heeft een dorpsraad. Van de 1100 lokale burger­raden in Nederland bevinden zich 200 in Friesland.  Beeld Dingena Mol / HH
Spaarndam-Oost, bij Haarlem, heeft een dorpsraad. Van de 1100 lokale burger­raden in Nederland bevinden zich 200 in Friesland.Beeld Dingena Mol / HH

De burgerraad is hot. Frankrijk, België en Ierland riepen de afgelopen jaren elk een eigen variant in het leven, en Duitsland ging dit jaar overstag. En nu wil Nederland ook. De burgerraad kent een hele rits aan binnenlandse pleitbezorgers én stond dit begin jaar bij het CDA, D66 en GroenLinks in het verkiezings­programma.

Begrijpelijk, want zo’n groep – vaak gelote – burgers die met het parlement meebeslissen, versterkt de democratie. Maar waarom kijken we vooral naar onze buren? Waarom moeten we het Franse of Belgische model zo nodig importeren? We moeten eerst kijken naar wat er al is, in eigen land, en bouwen op bestaande democratische tradities. Wie weet wat een dorpsraad is? Het is het beste voorbeeld dat we hebben.

Nederland kent een traditie van dorpsraden die eeuwen teruggaat. Dorpsraden zijn een soort kleine, lokale burgerraden waarvan er door het hele land maar liefst 1100 zijn, ongeveer de helft van alle Nederlandse dorpen. Bijna 200 daarvan vinden we in Friesland, waar ze bekend staan als ‘dorpsbelangen’ en een belangrijke rol spelen binnen de lokale, politieke besluitvorming. Omdat de dorpsbelangen al zo lang functioneren, heeft zich in Friesland een sterke democratische cultuur ontwikkeld die tot op de dag van vandaag bestaat. Een cultuur waar stedelingen, Amsterdammers en Haagse politici veel van kunnen leren.

Gesprek met wethouder

Sybrand Frietema de Vries van de Energiewerkplaats Fryslân en Johannes Lankester van Netwerk Duurzame Dorpen, werken aan het verbinden van de energietransitie met lokale democratie. Friesland is hun achtertuin en laboratorium, ‘omdat daar de lokale democratie zo diep geworteld is’: in een willekeurig Fries dorp met een dorpsbelang is bijna iedereen lid. In hun woorden: ‘Het dorpsbelang kun je zien als de democratische vertegenwoordiging van het dorp, het overlegt met de gemeente over alle belangrijke zaken met betrekking tot het dorp en de omgeving’.

Ongeveer driekwart van de Friezen zijn lid van hun dorpsbelang – vergelijk dat eens met de gemiddelde opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen – omdat er iets op het spel staat en de invloed echt is. Een goed voorbeeld zijn de dorpen Wommels, Easterein, Baard en Easterwierrum in de gemeente Súdwest-Fryslân (voorheen gemeente Littenseradiel). De dorpsbelangen komen, samen met zeven actieve coöperaties, eens per kwartaal bijeen in een zaaltje en bespreken wat er in het dorp moet gebeuren. Ze nodigen de wethouder uit, en die komt opdagen, want voor de gemeente is dit belangrijk. Tijdens het gesprek mengt de wethouder zich zo min mogelijk in de discussies, maar let vooral goed op wat de leden en bewoners beslissen en wat de gemeente vervolgens moet kunnen uitvoeren.

De praktijk in Súdwest-Fryslân geeft aan hoe er in Friesland over dorpsbelangen – en dus over democratie – wordt nagedacht. Hoewel dorpsraden nergens in de grondwet staan, worden ze als partner erkend door de lokale overheid. Met andere woorden, Friezen hebben een plek waar hun politieke stem telt. Een compleet andere realiteit dan in de Randstad, waar gemeente en grote bedrijven samen veel macht naar zich toetrekken en top-down te werk gaan.

Collectieve verantwoordelijkheid

Er is meer dat we kunnen leren van de Friese democratische praktijk. Bijvoorbeeld dat ambtenaren snappen dat burgers kennis hebben die beleid beter maakt. De wethouders van honderden Friese dorpen nemen besluiten van dorpsbelangen vaak over, in de wetenschap dat dorpsbewoners collectief over de nodige lokale kennis beschikken. Kennis om de Regionale Energie Transitie op een rechtvaardige manier uit te voeren, bijvoorbeeld.

Ook leren we dat democratie gaat over politiek én economie. Friese dorpendemocratie gaat verder dan ‘participatie’ en meepraten. Het gaat over het leven en de omgeving mede kunnen vormgeven, over gedeelde economische macht en collectieve verantwoordelijkheid van burgers – of commons. Verantwoordelijkheid voor de energietransitie, bijvoorbeeld, of voor voedselproductie of mobiliteit. In Amsterdam is het gebruikelijk dat een windmolenpark of bedrijventerrein verrijst zonder het akkoord of eigenaarschap van bewoners, in Friesland gebeurt zoiets maar zelden.

Translokaal netwerk

Een burgerraad, of ‘burgerforum’, zoals de adviescommissie Brenninkmeijer het onlangs noemde in een rapport, wordt op klimaatgebied ‘sterk aanbevolen’. Directe inspiratiebron: de Franse ‘Burgerconventie voor het klimaat’, door president Macron opgezet als reactie op de gelehesjesprotesten. Het advies van de commissie aan demissionair minister van Economische Zaken Stef Blok, luidt: experimenteer, leer en bouw kennis op met het werken met burgerfora.

Een kant-en-klare blauwdruk voor demo­cratisering is het misschien niet, maar met de dorpsraden – in Friesland én daarbuiten – ligt een bak aan kennis en ervaring in eigen land voor het oprapen. Een vorm van lokale democratie die werkt. Op nationale schaal is democratisering wellicht ingewikkelder, maar moeten we niet eerst kijken naar wat er al is, naar wat al werkt? En bouwen aan een translokaal netwerk van sterke Nederlandse dorpsraden?

Jens Kimmel is politicoloog en oprichter van bureau Goed Verhaal. Beeld
Jens Kimmel is politicoloog en oprichter van bureau Goed Verhaal.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden