Opinie

Opinie: ‘Verander het menselijk gedrag bij de volgende crises’

Hoe gaat Nederland om met volgende ­crises, zoals de opwarming van de aarde? Reint Jan Renes schrijft dat het beleid ­gericht moet zijn op gedrag van de mens.

Klimaatprotest op het Binnenhof: om aan de klimaatdoelen te kunnen voldoen is een collectieve gedragsverandering nodig.  Beeld Hollandse Hoogte / Joris van Gennip
Klimaatprotest op het Binnenhof: om aan de klimaatdoelen te kunnen voldoen is een collectieve gedragsverandering nodig.Beeld Hollandse Hoogte / Joris van Gennip

Onder de noemer ‘alleen samen krijgen we corona onder controle’ bleven mensen in de ­eerste weken van de pandemie massaal thuis, hielden ze afstand en wasten ze hun handen stuk. Het draagvlak voor het ‘intelligente’ coronabeleid van de Nederlandse overheid was hoog. Mensen waren blij iets voor elkaar te kunnen betekenen en iedereen klapte massaal voor de zorg.

Weerstand

Maar naarmate de crisis langer duurde, werd het voor veel mensen steeds zwaarder zich aan de maatregelen te houden. De kracht van het samen doen bleek fragieler dan gedacht. Veel mensen vonden het moeilijk vertrouwde dingen op te geven voor lastige, onzekere zaken waarvan het nog maar de vraag was wat het ze persoonlijk zou opleveren. De twijfels over de aanpak van de overheid en het nut van de ­maatregelen groeide. De weerstand in de ­samenleving werd groter. Waakzaamheid over corona en het collectief nam af. Het gevoel van ‘alleen samen’ erodeerde met de tijd.

In verbinding met de samenleving een ­wereldwijde crisis managen, bleek nog niet zo eenvoudig. Daar waar de crisis de eerste weken van iedereen was, werd het steeds meer iets van de overheid – van de ander. Er ontstond een verantwoordelijkheidscrisis. Het eigen belang groeide en de behoeften van het individu werden sterker. De waarde van collectief handelen kwam in de knel.

Klimaatdoelen halen

In de 1,5 metersamenleving werd de afstand tussen de overheid en de burger steeds groter. Een zorgelijke ontwikkeling gezien de uit­dagingen die voor ons liggen; niet alleen het onder controle krijgen van een wereldwijde ­epidemie, maar ook het drastisch beperken van de opwarming van de aarde. Grote collectieve opgaven met de noodzaak daar écht samen voor in actie te komen.

Door de coronacrisis is op steeds meer plekken het besef ontstaan dat collectief gedrag van mensen een cruciale factor is bij wereldwijde maatschappelijke uitdagingen – zoals een pandemie of opwarming van de aarde. Met beleid en technische innovaties alleen redt de samenleving het niet. Om bijvoorbeeld de klimaatdoelen in 2030 te halen – 49 procent reductie van onze CO2-uitstoot – moeten mensen hun gedrag aanpassen en nieuwe technologieën ­accepteren, adopteren en toepassen. Er is, zo blijkt ook uit de coronacrisis, vanuit beleid vaak veel te weinig aandacht voor de menselijke ­dimensie van grote collectieve opgaven en hoe de sociale transitie bij deze opgaven met kennis uit gedragswetenschappen vorm te geven.

Wetenschappelijk puzzelen

Voor het effectief veranderen en managen van collectief gedrag is pijnlijk duidelijk geworden dat het goed is het beleidsproces soms te vertragen en de tijd te nemen om wetenschappelijk te puzzelen. Gebeurt dat niet, dan groeit de weerstand en daalt het vertrouwen. Beleid gericht op gedrag moet zorgvuldig opgebouwd zijn vanuit kennis over de psychologische ‘constitutie’ van dat gedrag. Net zo goed dat virologen de tijd (en het budget) krijgen het virus te determineren om tot een vaccin te komen, moeten ­gedragswetenschappers de ruimte (en het budget) krijgen om fundamenteel onderzoek te doen naar de basisingrediënten van gedrag, om van daaruit tot een zinvolle, goed onderbouwde aanpak te komen.

Wat er in de praktijk terechtkomt van alle ­beleidsplannen en innovatieve maatregelen hangt grotendeels af van gedragskeuzes die burgers maken. Zonder de bereidheid het doen en laten van mensen vanuit een gedragsperspectief goed te analyseren is de kans op ­ineffectief beleid en zinloze maatregelen groot – zo leert de ervaring.

Alleen samen komen we krachtiger uit deze crisis en alleen samen kunnen we de volgende crisis aan. En nee, het creëren van collectief ­eigenaarschap lukt niet met landelijke pers­conferenties en massamediale overheids­campagnes. Daar is zorgvuldig beleid voor nodig. ­Beleid gefundeerd op kennis uit de gedrags­wetenschappen.

Reint Jan Renes is lector psychologie voor een duurzame stad aan de Hogeschool van Amsterdam en was betrokken bij de coronagedragsunit van het RIVM. Beeld Ed van Rijswijk
Reint Jan Renes is lector psychologie voor een duurzame stad aan de Hogeschool van Amsterdam en was betrokken bij de coronagedragsunit van het RIVM.Beeld Ed van Rijswijk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden