Opinie

Opinie: ‘Psychische mishandeling is niet eens strafbaar’

Na een moord in een gezin wordt meestal gewezen op falende hulpverlening. Maar het vergaand psychisch geweld dat er vaak aan voorafgaat, krijgt te weinig aandacht, stelt Tako Engelfriet.

Om problemen binnen gezinnen niet uit de hand te laten lopen, moet er volgens Tako Engelfriet wetgeving tegen psychisch geweld worden ingevoerd. Beeld Getty Images/iStockphoto
Om problemen binnen gezinnen niet uit de hand te laten lopen, moet er volgens Tako Engelfriet wetgeving tegen psychisch geweld worden ingevoerd.Beeld Getty Images/iStockphoto

Een moord in een gezin of de moord op een partner is per definitie schokkend. Buiten het gezin had niemand het zien aankomen. De dader staat meestal bekend als vriendelijk.

Kranten berichtten later vaak dat er relatieproblemen waren of dat het stel gescheiden was. Meestal is ook snel duidelijk dat jeugdzorg of politie al langdurig bij het gezin of het stel betrokken was en uit inspectierapporten blijkt vaak dat hulpinstanties veel zorgwekkende signalen kregen. Het laat zien dat hulpverleners de informatie niet genoeg delen en onvoldoende samenwerken.

In Engeland keek de overheid in 2014 aan de hand van een grondig onderzoek wat verder. Wat bleek? Meestal is voorafgaand aan een moord in een gezin of aan partnermoord sprake van dwingende controle, een ernstige vorm van psychisch geweld. Dwingende controle kent een patroon dat, als niet tijdig wordt ingegrepen, kan ontaarden in de excessen waarover bijna wekelijks in de krant te lezen is. Internationaal onderzoek wijst dit ook al jaren uit. Hoogleraar criminologie Renée Römkens noemde het recent in Nieuwsuur nog als de voornaamste reden achter femicide, vrouwendoding.

Dwingende controle draait om een pleger die zijn of haar partner en/of kind dagelijks intimideert, verwart, bedreigt, kleineert, controleert, manipuleert, dwingt en isoleert. Buitens­huis lijken ze normaal, binnenshuis plegen ze psychisch geweld. Onlangs is met subsidie van de gemeente Amsterdam een educatieve film gemaakt, Zij lijkt het probleem te zijn, waarin experts waarschuwen voor de ernstige gevolgen van dwingende controle.

Weinig effectieve hulp

Een van de grootste gevaren die een slachtoffer loopt, is geweld als ze van hun partner scheiden. Oud-hoogleraar forensische psychiatrie Hjalmar van Marle zegt dat plegers van partner- of gezinsmoord bekend staan om ziekelijk narcisme, extreme afhankelijkheid, obsessieve jaloezie, neiging tot mishandeling, woede, vijandigheid, wanhoop of een combinatie van die zaken. Veel slachtoffers van psychisch geweld herkennen deze kenmerken maar al te goed, ook al komt het meestal niet tot moord of doodslag.

Dwingende controle is de meest voorkomende vorm van huiselijk geweld in Nederland, meer nog dan fysiek of ander geweld. Recent onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum liet zien dat maar liefst anderhalf miljoen Nederlanders van zestien jaar en ouder er de afgelopen vijf jaar slachtoffer van zijn geweest. En dat is nog maar het topje van de ijsberg: maar vier procent van de slachtoffers sprak een relevante instantie.

De hulp die instanties bieden is lang niet effectief: recent onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut laat zien dat als slachtoffers zich wel melden, de helft van de betrokken gezinnen alsnog onveilig blijft. Ook als slachtoffers gaan scheiden stopt de mishandeling meestal niet: 99 procent van de ouders in vechtscheidingen rapporteert psychisch geweld en dwingende controle, blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Maastricht.

Diepe sporen

Psychisch geweld is op zichzelf al zeer schadelijk. Stichting het Verdwenen Zelf heeft hierover sinds 2013 duizenden getuigenissen ontvangen. Kille hoon, emotionele chantage, stiltebehandelingen, verbaal geweld en elke dag voor labiel of ongewenst uitgemaakt worden, het laat bij de slachtoffers diepe sporen achter.

Leidse onderzoekers concludeerden laatst dat de gevolgen van psychische mishandeling bij kinderen zelfs ernstiger en langduriger zijn dan die van andere vormen van huiselijk geweld.

Schokkende gegevens, zeker omdat voor psychisch geweld geen specifiek zorgaanbod, opleiding, kenniscentrum of preventiebeleid bestaat en psychisch geweld niet eens expliciet strafbaar is. Dit leidt echter niet tot actie vanuit de regering. De betrokken minister gaf nul op rekest toen drie Tweede Kamerleden afgelopen jaar vragen stelden over psychisch geweld: er gebeurt al voldoende volgens hem.

De gebrekkige aanpak maakt echter dat ook veel professionals psychisch geweld niet herkennen, de ernst ervan onderschatten of er weinig aan kunnen doen. Ook slachtoffers herkennen het meestal pas als het te laat is.

Zolang psychisch geweld zo onbekend is, zullen er onnodig slachtoffers door blijven vallen. Soms zelfs met dodelijke afloop.

Dit moet en kan anders. Onder andere Engeland heeft wetgeving tegen psychisch geweld ingevoerd. Met resultaat: het aantal meldingen en arrestaties groeide daar fors. Dat kan ook in Nederland. De drie eerder genoemde Kamerleden hebben onlangs een nota uitgebracht over de aanpak van psychisch geweld. Het is hoog tijd dat regering en instanties daar iets mee doen. Elk slachtoffer is er één te veel.

Tako Engelfriet

Voorzitter van Stichting het Verdwenen Zelf, een organisatie die zich inzet voor slachtoffers van emotionele en psychische mishandeling.

Tako Engelfriet. Beeld
Tako Engelfriet.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden