Opinie

Opinie: ‘Nergens staat dat de leider van de grootste partij ook formateur of premier wordt’

‘Kan ik nog wel met Rutte worden gezien?’ galmt het door de hoofden van tal van partijleiders. Maar wat als dat niet hóeft?

VVD-leider Mark Rutte (tweede van links), met in zijn kielzog D66-leider Sigrid Kaag, passeert Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Kees van der Staaij (SGP) and Carola Schouten (ChristenUnie). Nergens staat dat de leider van de grootste partij ook de premier levert. Beeld EPA
VVD-leider Mark Rutte (tweede van links), met in zijn kielzog D66-leider Sigrid Kaag, passeert Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Kees van der Staaij (SGP) and Carola Schouten (ChristenUnie). Nergens staat dat de leider van de grootste partij ook de premier levert.Beeld EPA

Zowel op het Binnenhof als daarbuiten gaat men ervan uit dat de grootste partij het voortouw dient te nemen bij de formatie en dat die partij ook de premier levert. In het staatsrecht is echter nergens vastgelegd dat de leider van de grootste partij ook formateur of minister-president wordt. Het is slechts een gewoonte.

Tot 1970 kwam het geregeld voor dat de premier niet uit de grootste partij voortkwam. Maar ook daarna, in 1971, 1977 en 1982 is dat gebeurd. De PvdA was toen de grootste maar leverde niet de premier en bleef ook buiten de regering.

2021 heeft alle omstandigheden mee om te breken met het gewoonterecht. Na schandaal op schandaal, met de Toeslagenaffaire als dieptepunt, is er met de Omtzigtgate een politieke situatie ontstaan waarin de vorming van een kabinet-Rutte IV niet of tenminste minder wenselijk is. Premier wordt degene die door de meerderheid in de Kamer als premier wordt gekozen. De keuze voor Mark Rutte lijkt daarmee niet in het verschiet te liggen.

Als de VVD zich aan Rutte blijft vastklampen, dient informateur Herman Tjeenk Willink serieus te kijken naar een coalitie met een premier uit een andere partij. De beloning voor de VVD als winnaar van de verkiezingen kan dan bestaan uit het bekleden van enkele belangrijke ministersposten. Daarbij is het belangrijk te beseffen dat de partij slechts 22 procent van de kiezers vertegenwoordigt.

Correctie van de staatsrechtelijke misvatting over het premierschap biedt mogelijkheden waarvan ook de VVD kan profiteren. De opties voor deze partij zijn nu allesbehalve rooskleurig: Rutte vertrekt of er worden nieuwe verkiezingen uitgeschreven na het vastlopen van de formatie. In plaats daarvan kan de VVD er beter voor kiezen een stap terug doen en ruimte te maken voor een leider uit een andere partij. Door met een zogenoemde ‘torentjesverklaring’ geen greep te doen naar het premierschap, komt er wellicht een sprankje licht aan het eind van de formatietunnel.

Sophie Kuijpers (jurist), Max Boogaard (student politieke filosofie) en Sarah Bronkhorst (student politiek, psychologie, rechten en economie), Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden