Opinie

Opinie: ‘Kan Omtzigt zijn reputatie als volkstribuun straks omzetten in verkiezingswinst?’

2023 zou best wel eens het jaar van Pieter Omtzigt kunnen worden, denkt publicist John Jansen van Galen. En dat past goed in de trend dat mensen steeds meer stemmen op een persoonlijkheid, in plaats van op een partij.

Het Parool
Als dit jaar de doorbraak van Pieter Omtzigt brengt, is dat een definitief afscheid van de oude politiek, stelt John Jansen van Galen. Beeld RAMON VAN FLYMEN/ANP
Als dit jaar de doorbraak van Pieter Omtzigt brengt, is dat een definitief afscheid van de oude politiek, stelt John Jansen van Galen.Beeld RAMON VAN FLYMEN/ANP

Wordt 2023 het jaar van Pieter Omtzigt? Weliswaar zijn de Tweede Kamerverkiezingen – politieke calamiteiten voorbehouden – pas twee jaar daarna, maar hij zal reeds dit jaar zijn grote electorale potentie moeten aanboren om in 2025 die dertig zetels te halen die hem nu voorspeld worden en daarmee de grootste partij van Nederland te worden. Een Partij Omtzigt? Welnee, lijst-Omtzigt volstaat: het gaat om hem. En dat zal de politiek definitief van aanzien veranderen.

D66-oprichter Hans van Mierlo analyseerde dertig jaar geleden al dat de kiezers steeds minder op partijen stemmen en steeds meer op personen. Je kiest een politicus zoals je een vriend kiest, zei hij, niet om wat hij belooft maar om wat hij is. Die tendens heeft zich sindsdien krachtig voortgezet. In 1995 schudde premier en PvdA-leider Wim Kok de ideologische veren van het socialisme van zichzelf en zijn partij af; enige jaren later werd een eclatant verkiezingssucces geboekt (26 zetels ineens) door een ‘lijst’ zonder enige ideologie, maar gebaseerd op zielsverwantschap met slechts één persoon: Pim Fortuyn.

Nu speelde de persoon van de lijsttrekker ook vroeger wel een rol bij verkiezingen: in de jaren dertig stemden velen op de Anti-Revolutionaire Partij om steun te betuigen aan Hendrik Colijn, in de jaren vijftig op de PvdA omdat men Willem Drees aan het roer wilde zien staan (leuze: ‘Geef Drees uw vertrouwen’). Maar daarbij ging het altijd om een mengeling van partijprogram en personality.

Fortuyn echter had nauwelijks een samenhangend politiek program, je stemde op hem om wie hij was. Dat gold ook voor Geert Wilders, die nog wel een partij op touw zette maar deze meteen al zelf buitenspel zette: de PVV is Wilders. Na hem heeft liet Baudet zien hoe riskant het hebben van een partij voor een populaire lijstaanvoerder inderdaad kan zijn: je krijgt er alleen gelazer mee.

Geen partij nodig

De reputatie van Omtzigt als volksvertegenwoordiger is gebaseerd op de toeslagenaffaire die hij samen met collega Renske Leijten als een ware volkstribuun te lijf ging, onverschrokken en hardnekkig.

Dat hij en niet zij nu gaat strijken met de bonus daarvan op het gebied van kiezersgunst, heeft er ongetwijfeld mee te maken dat zij, en hij niet, als een trouwe paladijn nog deel uitmaakt van een partij, de zieltogende SP. Hij daarentegen verloor op het nippertje de leiderschapsverkiezing van Hugo de Jonge, waarna hij zich afscheidde van het CDA. Boodschap: ik heb die partij niet eens nodig.

Programmatisch raken de politieke partijen steeds verder uitgehold. In die zin was Wim Kok profetisch. Kunt u nog in drie zinnen zeggen waar de PvdA voor staat? Of het CDA? De VVD is in wezen niet meer dan een partij die opiniepeilingen vertaalt in beleid. Per saldo gaat het alleen nog om de populariteit van de lijsttrekker.

Onbeschreven blad

Er manifesteert zich inmiddels een politieke groepering die, onder de nietszeggende naam ‘Alliantie’, het gedachtegoed van Omtzigt wil vertolken. Het zijn CDA’ers die zich zorgen maken om het sociale gezicht van hun partij en die Omtzigt graag nazeggen dat er een ‘nieuw sociaal contract’ moet komen. Wat dat inhoudt is onduidelijk, behalve dat het Omtzigt is die zo’n contract moet bewerkstelligen.

Omtzigt zelf onthoudt zich voorlopig van elk commentaar op deze nieuwe formatie en dat is heel slim. Mocht de Alliantie straks in maart succes boeken bij de Statenverkiezingen, dan kan Omtzigt daarop voortbouwen. En zo niet, dan kan hij zich er des te beter stilletjes van distantiëren omdat hij zich er toch al nooit mee engageerde.

Ideologisch is Omtzigt een onbeschreven blad. Hij begon als sociaal rechts, fel bestrijder van de Bulgarenfraude, weet u nog? Hij bepleit, als rasechte Tukker, een regionaal kiesstelsel en vooral scherpere controle van de macht. Over zijn boek (jawel: Een nieuw sociaal contract) schreef Trouw dat ‘het leest als een belofte dat er veranderingen komen’. Vager en vrijblijvender kan het niet.

Als dit jaar zijn doorbraak brengt is dat een definitief afscheid van de oude politiek, in die zin dat programma’s er niet meer toe doen. Dat het erom gaat op wie je stemt en niet wat je daar in de zin van maatschappijhervorming mee wilt bereiken. Dat klinkt ouderwets, als heimwee naar de tijd dat politiek nog over onze gemeenschappelijke toekomst ging in plaats van over mannetjesputters. En dat is het ook.

John Jansen van Galen, journalist en publicist

John Jansen van Galen. Beeld ANP Kippa
John Jansen van Galen.Beeld ANP Kippa

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden