Opinie

Opinie: ‘In plaats van lacherig doen over complotten, moeten we de belangrijkste vragen over stikstof beantwoorden’

De democratie kan in tijden van crisis alleen standhouden zolang een redelijk gesprek mogelijk is, ziet lector bedrijfsethiek Jelle van Baardewijk. Het is daarom zaak om boeren en hun sores serieus te nemen.

Jelle van Baardewijk
Boeren blokkeren met trekkers de snelweg ter hoogte van knooppunt Azelo. Beeld Sem van der Wal/ANP
Boeren blokkeren met trekkers de snelweg ter hoogte van knooppunt Azelo.Beeld Sem van der Wal/ANP

De stikstofaanpak van de overheid veroorzaakt grote onrust onder de boeren. Ondanks hun wegblokkades deze zomer die zo heftig waren dat de politie niet eens durfde in te grijpen, krijgen de boeren brede maatschappelijke steun. Op veel plekken buiten de Randstad wapperen de zakdoeken en omgekeerde vlaggen. De BoerBurgerBeweging schoot in de peilingen omhoog naar 20 zetels.

De steun voor de boeren is verrassend als we bedenken hoeveel aandacht er is voor duurzaamheid. Begrijpen boeren en hun sympathisanten soms niet hoe belangrijk stikstofreductie is? Zijn zij wellicht beneveld door het tv-programma Boer zoekt Vrouw waarin het boerenleven in al zijn modderigheid wordt geromantiseerd?

Welnee, de meeste Nederlanders verduurzamen langzaam maar zeker de boodschappen en hun huishoudens. De ecologische transitie is in gang. Wat veel mensen ergert, is de wijze waarop het stikstofvraagstuk wordt aangepakt door de overheid. Niet duurzaamheid, het bestuur stuit op onbegrip.

Technocratisch bestuur

De huidige bestuurskunde berust op wetenschappelijke inzichten. Ook inzake stikstof valt direct op hoe grondig de afbakening en cijfermatige onderbouwing van het onderwerp is in het daarover onder leiding van Johan Remkes verschenen rapport Niet alles kan overal (2020). Nu we leven in tijden van nepnieuws en complotten is het goed dat de overheid extra benadrukt wetenschappelijk te werken. Maar met de verwetenschappelijking van beleid ontstaat ook een meer technocratisch bestuur: een regering op basis van deskundigheid.

De filosofen van de Frankfurter Schule hebben in de jaren 60 en 70 uitgebreid geschreven over de risico’s van technocratisch bestuur. Hun analyse komt er in het kort op neer dat onder het mom van rationeel werken gaandeweg een bepaalde politieke macht ontstaat waarin de feiten en oplossingsrichtingen van grote uitdagingen onttrokken worden aan publieke reflectie. Daarvoor in de plaats zetten zij, en met name hun bekendste lid Jürgen Habermas, het belang om met elkaar te communiceren. Alleen via het redelijke gesprek, de ‘communicatieve rede’, kan een democratie standhouden te midden van marktmacht en staatsbureaucratie.

Habermas had in Nederland destijds weinig lezers omdat zijn analyse een verwoording leek van het ons welbekende stroperige consensusmodel waarin burgers en belanghebbenden bij grote uitdagingen met elkaar overlegden. Nu het consensusmodel is ingewisseld voor technocratie met bestuurders die het maatschappelijk middenveld de rug toe keren, doen we er goed aan Habermas uit de mottenballen te halen.

Openheid ontbreekt

Wie kijkt met Habermas, mist de politieke dialoog in zowel Den Haag als in de traditionele media waarbij verschillende belanghebbenden coöperatief naar de waarheid en mogelijke oplossingen zoeken. Een dergelijke dialoog vereist dat de feiten, doelen en het tijdspad rondom een probleem op tafel liggen en ter discussie staan. Deze openheid ontbreekt. Sterker, dankzij Kamervragen van Pieter Omtzigt en Caroline van der Plas weten we dat Remkes sterk overdreef hoeveel boeren er moeten stoppen. Het aanvankelijke kabinetsplan trof ruim 28.600 boeren en dat blijkt ruim vijfmaal zoveel als bij een kostenefficiënte aanpak voor 5300 boeren, die ambtenaren van Financiën voorrekenden. Dat deed zijn team naar verluidt om het gevoel van urgentie en het draagvlak voor verandering onder boeren te vergroten.

Het gevolg van zijn overdrijving is dat veel mensen de visie van Remkes nu ‘ook maar een mening’ vinden. Dat is onjuist, maar door zijn deskundige oordeel niet bijtijds en machtsvrij te bespreken met belanghebbenden, voelt het voor veel burgers alsof ‘een elite’ een verhaal opdringt aan de boerenbevolking in de vorm van een schijndialoog. ‘Machtsvrij’ betekent trouwens ook dat de dialoog over het stikstofbeleid wordt geleid door iemand die onafhankelijk is.

Het meest verbaas ik mij evenwel over de eenzijdige focus op boeren in de stikstofaanpak. Daar lijkt veel voor te zeggen omdat zij verantwoordelijk zijn voor verreweg de meeste uitstoot. Maar de beoogde stikstofreductie is onderdeel van een bredere agenda om Nederland te verduurzamen. En die bredere agenda is best vaag, met als gevolg dat er gespeculeerd wordt over een machtsgreep van een globalistische elite, met grootgrondbezitter Bill Gates voorop, die een eigen bestemmingsplan zou hebben voor ons platteland.

Boer voelt zich een zondebok

In plaats van lacherig te doen over dergelijke complotten moet er een concreet antwoord komen op de kernvragen die ertoe leiden: Waarom is er momenteel geen crisisberaad over de duurzaamheid van Schiphol, de haven in Rotterdam, de vervoerssector en Tata Steel? Waarom mag een bedrijf als FrieslandCampina of Rabobank vrijblijvend deelnemen aan de dialogen van Remkes? En wat gaat er gebeuren met al het boerenland dat vrijkomt als tienduizenden boeren stoppen? Wie zal hiervan mogen profiteren? Is er wel gewaarborgd dat extensieve en biologische boeren een kans op overleven behouden of winnen juist de megastallen vanwege hun ‘innovatieve’ omgang met dieren? Zonder een concrete en integrale agenda op het gebied van duurzaamheid voelt de boer zich een zondebok. En daarin staat hij niet alleen.

Veel burgers herkennen het gevoel van: waarom zij wel en ik niet? Bijvoorbeeld omdat ze geen eigen huis kunnen betalen. Heel veel mensen missen bestuurders met een nationaal eenheidsgevoel; dat is precies de reden waarom op zoveel plekken de landsvlag is omgedraaid.

De boeren zijn heus bereid tot offers wanneer duidelijk wordt hoe we dit land met elkaar verduurzamen.

Jelle van Baardewijk is lector bedrijfsethiek aan de Hogeschool Rotterdam, universitair docent aan de Vrije Universiteit en maker van YouTubeprogramma De Nieuwe Wereld. Beeld -
Jelle van Baardewijk is lector bedrijfsethiek aan de Hogeschool Rotterdam, universitair docent aan de Vrije Universiteit en maker van YouTubeprogramma De Nieuwe Wereld.Beeld -

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden