Opinie

Opinie: ‘Hoop krijg je niet gratis, daar moet je iets voor doen’

Sinds de geboorte van zijn zoon zag Ruben Jacobs de wereld een aantal ingrijpende crises doormaken. Hoe hou je als jonge vader hoop voor de toekomst van je kind, wanneer de wereld er zo aan toe is? Hopen lukt beter als je ervoor werkt, stelt hij.

Ruben Jacobs
Juli 2021, Valkenburg raakt overstroomd. Hoop is een goed middel om niet verlamd te raken door de alarmerende gevolgen van klimaatverandering. Beeld Getty Images
Juli 2021, Valkenburg raakt overstroomd. Hoop is een goed middel om niet verlamd te raken door de alarmerende gevolgen van klimaatverandering.Beeld Getty Images

Eind november 2018, vlak na de heetste en droogste Nederlandse zomer in drie eeuwen, werd mijn zoon geboren. Er was vreugde, maar er waren ook meteen zorgen. Wat stond hem nog te wachten? Anderhalf jaar later, toen hij inmiddels vrolijk door onze woonkamer rende, legde een pandemie het leven plat. Op sociale media circuleerden foto’s van baby’s die door hun ouders te midden van wc-rollen en desinfectiemiddelen werden geportretteerd. ‘My first pandemic’ stond erboven.

Drie jaar is mijn zoon nu, en alweer in een nieuw deprimerend hoofdstuk beland: oorlog. In zijn prille leven heeft hij al meer meegemaakt dan ik in mijn eerste dertig jaar. Allemaal relatief natuurlijk – hij leeft in vrede, heeft geen honger en kan gewoon naar school – maar zijn toekomst ziet er onmiskenbaar zorgwekkend uit. Lees het net verschenen IPCC-klimaatrapport maar, volgens VN-baas António Guterres ‘een atlas van menselijk lijden’.

Paradoxaal doomscrollen

Hoe blijf je hoopvol in een wereld die er steeds hopelozer uit ziet? Sinds de geboorte van mijn zoon en de alarmerende snelheid waarmee het klimaat opwarmt ben ik er actief naar op zoek: hoop. Eerst via mijn laptop, maar dat resulteerde paradoxaal genoeg maar al te vaak in ‘doomscrollen’: de verslavende neiging om op sociale media achtereenvolgens negatief nieuws te consumeren, in mijn geval zorgwekkende grafieken, onheilspellende voorspellingen en obscure blogs, zoals ‘doomsday parenting’.

Misschien kon ik beter gewoon iets gaan doen, dacht ik op een gegeven moment. Weg van de laptop, de wereld in. Ik meldde mij aan bij diverse duurzame burgerinitiatieven, zoals een buurtcommissie, een actiegroep die strijdt voor fossielvrij onderwijs en een lokale voedselgemeenschap.

Aanvankelijk was ik sceptisch – ging dit mij nu echt brengen waarnaar ik op zoek was? – maar naarmate ik er verder in verstrikt raakte en ook allerlei mensen leerde kennen die zich, net als ik, extreem zorgen maakten over onze toekomst op deze planeet, begon ik toch wat opgewekter te raken. Had ik hoop gevonden? En zo ja, wat voor hoop dan?

Hoop versus optimisme

Midden jaren tachtig noteerde de Tsjechische schrijver en dissident Václav Havel, die in de periode tussen 1970 en 1989 in totaal vijf jaar in gevangenschap doorbracht in het onvrije, communistische Tsjecho-Slowakije, een interessante observatie over hoop. ‘Hoop’, zo schreef hij, ‘is niet hetzelfde als optimisme, evenmin de overtuiging dat iets goed zal aflopen. Wel de zekerheid dat iets zinvol is, afgezien van de afloop of het resultaat.’

Niet veel later, toen het regime viel, stelde Havel zich in 1990 verkiesbaar bij de eerste democratische presidentsverkiezingen van Tsjecho-Slowakije (later Tsjechië) en won hij. Tot 2003, twee volle termijnen, was hij president. Maar ondanks deze goede afloop beschouwde Havel hoop niet als een toestand van de wereld, maar als een ‘toestand van de geest’, een diepe kracht om ‘het steeds opnieuw te proberen, ook al zijn de uiterlijke omstandigheden zo uitzichtloos’.

Hoop, zoals Havel het formuleerde, is dus iets anders dan blind optimisme of wensdenken, het is een actief proces: het vereist dat iemand verantwoordelijkheid neemt voor zijn wensen en verlangens en actie onderneemt om daarnaartoe te werken. Stap voor stap, zonder duidelijke eindstreep.

Dit lijkt te corresponderen met wetenschappelijk inzicht op dit gebied. The Hope Project, een internationaal wetenschappelijk project dat in 2016 in Nederland is gestart en zich richt op het vergroten van inzicht in hoop, definieert de emotie als volgt: ‘een verlangen naar verbetering, waarvoor we bereid zijn te handelen, maar waarvan we nooit helemaal zeker zijn dat we het kunnen bereiken. Juist deze onzekerheid onderscheidt hoop van optimisme, en maakt dat hoop een belangrijke drijfveer is: zolang we niet zeker weten of we zullen krijgen wat we willen, blijven we ons inzetten.’

Voor niets gaat de zon op

In tijden van crisis wordt de behoefte aan hoop alleen maar groter. Hoop doet leven, zeggen we ook wel. Juist daarom is het belangrijker om te begrijpen wat het is en wat het niet is, en hoe we het kunnen versterken. Vragen als ‘heeft het wel zin als ik mij inzet voor een beter klimaat?’ of ‘wat betekent mijn actie nu voor het grote geheel?’ – hoe begrijpelijk ook – helpen daarbij niet echt. Ze houden ons vast in een verstikkende lethargie. Want als we echt moeten wachten op de garantie dat iets zinvol is, gebeurt er nooit wat. Het is tevens nutsdenken optima forma: precies hetgeen waar onze samenleving zo onder gebukt gaat.

Ja, we leven in de donkere tijden. Maar dat betekent niet dat we bij de pakken neer moeten gaan zitten. We hebben geen hoop nodig om tot actie te komen, het is eerder andersom: in de actie zit de hoop. Door je in te zetten voor een betere wereld, samen met anderen, creëer je hoop, creëer je mogelijkheidszin én menselijke verbintenis.

En dan maakt het uiteindelijk niet uit of je nu meewerkt aan een lokale voedselgemeenschap, samen met je buren aan autodelen doet of dat je de straat opgaat. Het gaat om de inspanning, de inzet. Dat is beter dan hopen op een wonder. Want hoop krijg je niet gratis, daar moet je iets voor doen.

Ruben Jacobs is schrijver en socioloog. Op 31 maart verscheen zijn boek ‘De eeuw van Felix’ over hoe we de aarde leefbaar houden voor onze kinderen. Beeld
Ruben Jacobs is schrijver en socioloog. Op 31 maart verscheen zijn boek ‘De eeuw van Felix’ over hoe we de aarde leefbaar houden voor onze kinderen.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden