Een boer in het Ethiopische Lalibela dorst het graan met zijn ossen.

Opinie

Opinie: ‘Het platteland wordt sluipenderwijs door banken en perverse subsidies gekaapt’

Een boer in het Ethiopische Lalibela dorst het graan met zijn ossen.Beeld Corbis via Getty Images

Groei en winst kunnen niet het enige doel zijn van de landbouw, stelt geograaf Niels Debonne. ‘Het platteland wordt sluipenderwijs gekaapt, aangestuurd door agribusiness, banken en perverse subsidies.’

Het is 2014 en ik bevind me in een uithoek van Ethiopië. Ik interview landbouwfamilies op boerderijen van een hectare of minder. De weg is een modderpoel, er is al weken geen stroom. Indische bedrijven brengen daar verandering in en in hun kielzog schieten ­plantages van een honderdtal hectares per stuk uit de grond. Ondertussen stromen vluchtelingen het dichtstbijzijnde stadje binnen – uit Zuid-Soedan, maar ook uit de naburige provincie Gambela, waar een Saoedische investeerder een gebied groter dan Noord-Holland heeft ‘verworven’ om er rijst te kweken voor het ­vaderland.

Het is 2016 en als kersvers onderzoeker aan de Vrije Universiteit ga ik wonen in een boerderij in het midden van de Haarlemmermeerpolder. Boer en boerin zijn mijn hospita’s, Schiphol is mijn buurman. Dit zijn overlevers. In de afge­lopen decennia zagen zij kleine collega’s verdwijnen: wie niet tijdig een grotere stal neerzet, gaat eruit. Terecht zijn zij trots op hun gewiekst ondernemerschap, krijgskunst in een sociaal en ecologisch slagveld.

Nederland is Ethiopië niet, maar de parallellen vallen op. Landgraaiers zoals in Ethiopië zijn boven alle subtiliteit verheven. Aangestuurd door een steeds groeiende vraag naar ­alle koopwaar, van rijst tot rubber, verjagen zij zonder scrupules hele gemeenschappen en rooien zij wat nog rest van de natuur op deze planeet. In Nederland, en in Europa in het algemeen, wordt het platteland sluipenderwijs gekaapt door neoliberale belangen van ‘groei ­boven alles’. Het gaat er minder rücksichtslos aan toe, de ravage wordt pas duidelijk in de ­achteruitkijkspiegel.

Supermarkten

We gaan met onze landbouw om zoals een kippenboer omgaat met zijn plofkippen. De landbouw en de voedselindustrie willen grenzeloos groeien en wijzen terecht geërgerd naar Schiphol, dat dat blijkbaar wel mag. Maar moeten we dat eindeloos doorfokken wel willen? De weg naar groter en meer is bezaaid met menselijk, landschappelijk en natuurlijk leed. Het grenzeloze groeiparadigma dient enkel het belang van de voedselindustrie.

De Nederlandse landbouwsector groeide de voorbije decennia als kool, botste op grenzen, maar verlegde die steevast met boekhoudkundige magie en moedwillige blindheid. Banken en agro-industrie verstrengelen landbouwers in steeds risicovollere leningen en contracten. Wie niet groeit, die gaat. Een recente studie toont dat landbouwsubsidies systematisch naar de meest vervuilende, minst ecologische, en grootste landbouwbedrijven gaan. Dit ontgaat ook het boerenverstand niet: 65 procent van de landbouwers beaamt dat het huidige systeem bovenal de banken, voedselindustrie en supermarkten ten dienste staat.

Ondanks het ideaalbeeld van de vrije boer ­bevinden landbouwers zich feitelijk in de ­onaangename positie van een werknemer met twee bazen: agro-industrie en overheid. Die laatste komt – ‘a day late and a dollar short’ – aandraven met nieuwe regels die niet in goede aarde vallen bij die andere baas.

Regelfetisj

Na een jarenlange, darwinistische strijd, waarin alleen de grootste, intensiefste en gehaaidste boeren overblijven, hoeft het niet te verbazen dat een radicale groep ‘hooligans op klompen’ protesteert. Die radicalisering tegen de overheid en al wat groen is, is wat het publiek ziet, maar wat verborgen blijft, is het onnoemelijke leed dat zich afspeelt achter de gevels van ­menig boerenstee. Landbouwer mag gerust een risicoberoep worden genoemd: burn-out en ­hopeloosheid, vaak onbenoemd, zijn aan de ­orde van de dag. Nederlandse cijfers zijn er niet, maar in een Franse studie werd vastgesteld dat liefst een op de zeven overlijdens onder landbouwers zelfdoding betreft.

Het mag duidelijk zijn, dit systeem wil niemand. Slechts 16 procent van de landbouwers staat positief tegenover nog meer megastallen en schaalvergroting. Wie in de boerenbuiten woont, stelt vast dat idyllische landschappen tot industriezones zijn verworden. De milieu- en klimaatdoelen die we als maatschappij willen halen, onder meer om het de boer van morgen niet te moeilijk te maken, worden ondermijnd door de starre houding van de sector.

In Ethiopië pakt men jouw land en jaagt men je weg. In Nederland overtuigt men je dat de ­regelfetisj van een bemoeizuchtige overheid of de lobby van groene jongens de bron van ellende zijn. Terwijl natuur en landbouw zichzelf verliezen in gekweekte polarisatie, blijven de winnaars van dit systeem de plofkip opfokken.

Frontsoldaten in de klimaatstrijd

Kan het anders? Ja, maar de eenvoudige oplossingen zijn ontoereikend. Het is hoopgevend dat landbouwers hun protesten tot aan de ­poorten van de distributiecentra hebben ­gebracht en zo hun werkelijke tegenstanders benaderen. Echte verandering begint bij de ­paradigma’s, de waarden en normen – van de landbouwers, maar ook van de overheid en de voedselindustrie.

Groei en winst kunnen niet de enige einddoelen zijn van een sector die zo’n grote stempel drukt op onze maatschappij, onze landschappen en ons milieu. We moeten landbouwers weer erkennen als dragers van onze cultuur, beheerders van onze historische landschappen, voorzieners van gezond kwaliteitsvoedsel en frontsoldaten in de klimaatstrijd. Daar mag ­financieel veel tegenover staan. De landbouw moet niet meer groeien, ze moet bloeien.

Niels Debonne, geograaf bij het Instituut voor Milieuvraagstukken aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Beeld
Niels Debonne, geograaf bij het Instituut voor Milieuvraagstukken aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden