Opinie

Opinie: ‘Het kabinet heeft grote ambities met stikstof, maar er is geen wettelijke basis’

De boeren die protesteren tegen het stikstofbeleid wordt aantasting van de rechtsstaat verweten, maar politici schenden zelf de rechtsstaat door beleid af te kondigen waar geen rechtsgrond voor is, stelt John Jansen van Galen.

Het Parool
Tientallen tractoren blokkeerden eerder deze maand de hoofdingang van isolatiebedrijf Rockwool in Roermond. De actievoerders zijn het oneens met het stikstofbeleid van het kabinet. Beeld MARCEL VAN HOORN/ANP
Tientallen tractoren blokkeerden eerder deze maand de hoofdingang van isolatiebedrijf Rockwool in Roermond. De actievoerders zijn het oneens met het stikstofbeleid van het kabinet.Beeld MARCEL VAN HOORN/ANP

Zonder dat u er veel gemerkt van zult hebben kreeg onlangs een belangrijke wijziging van de Grondwet haar beslag. De laatste wijziging dateerde van bijna veertig jaar terug, toen het antidiscriminatiebeginsel erin werd opgenomen. Voortaan begint de Grondwet met een fonkelnieuwe aanhef: ‘De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.’

Mooi zo, zou je zeggen, het kan niet vaak genoeg beklemtoond worden. Maar in dezelfde maand waarin de Eerste Kamer deze fundamentele beginselverklaring vastlegde, bleek het kabinet-Rutte IV haar aan zijn laars te lappen.

Het begon allemaal met een kaartje. Minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof publiceerde het begin juni. Ik wandelde toen in de Alpen en had er na terugkeer nog een hele kluif aan om het kaartje te snappen: een wemeling van kleurtjes gaf aan waar in Nederland de uitstoot van stikstof ijlings en drastisch moet worden verminderd, soms tot 90 procent in 2030. En waar daartoe agrarische bedrijven zullen moeten verdwijnen. Ga er maar aan staan.

Ingrijpend beleid

Inmiddels stond het platteland (tegenwoordig moet je ‘het buitengebied’ zeggen, of ‘de regio’) al op zijn achterste benen: de regering wilde de boeren de nek omdraaien! Er werd hen ‘geen perspectief’ geboden, ‘de stad’ dreef weer eens zijn zin door. Tractoren rukten in slagorde op, de driekleur werd omgedraaid.

Waar je echter geen boer over hoorde is de vraag: hoe verhoudt dit kaartje zich tot die democratische rechtsstaat die we net plechtig als aanhef van de Grondwet hebben verankerd? Wat is de grondslag waarop minister en kabinet dit ingrijpende beleid afkondigen?

Stikstofreductie is immers al in volle gang. In uitvoering is de Wet natuurbescherming, die bepaalt dat in 2030 in ten minste de helft van de Natura 2000-gebieden geen stikstofoverschrijding mag zijn. Tijdens de formatie van Rutte IV is echter voortvarend en op grond van een rechterlijke uitspraak afgesproken dat dit 74 procent dient te worden, een norm die in de wet is vastgelegd voor 2035. Dat kan (idealiter), maar dan zal de oude wet toch eerst vervangen moeten worden door een andere, die deze nieuwe richtlijn wettelijk vastlegt.

Een meerderheid van het parlement stemde indertijd in met die Wet natuurbescherming, maar zou er nu ook een parlementaire meerderheid zijn voor een hogere ambitie in stikstofreductie? Dat staat in de huidige politieke constellatie nog te bezien. En zolang dat niet in beide Kamers bevestigd is, is er geen wettelijke basis voor Van der Wals beleidsvoornemen.

Principieel manco

Ze noemde haar kaartje zelf eufemistisch ‘suboptimaal’ en niet meer dan een ‘vertrekpunt’ of een ‘startnotitie’. Ze erkende dat het ‘onvoldoende duidelijkheid’ verschaft en ‘opnieuw ingekleurd’ moest worden. Het voorgenomen reductiebeleid werd op het bordje van de provincies gelegd, die het volgend jaar moeten gaan uitvoeren. Maar dan is er nog geen wet die daarvoor de rechtsgrond verschaft. Het ontwerp daarvoor, beloofde Van der Wal, komt in de loop van 2023, als de plannen, rechteloos, dus al volop in uitvoering dienen te zijn.

Het geeft te denken over het rechtsbewustzijn van de boeren dat ze van dit principiële manco in de plannen van de regering geen hoofdpunt in hun tegenoffensief hebben gemaakt. Ontbeert Caroline van der Plas deze fundamentele kennis van het staatsrecht: dat eerst een wet moet zijn aanvaard alvorens de regering kan ingrijpen?

Pot verwijt de ketel

Ik durf er wat om te verwedden dat de boeren ook buiten hun eigen kring, zelfs bij links, meer sympathie en instemming hadden verworven als ze waren begonnen te hameren op de rechteloosheid van het voorgenomen beleid. Genoeg linkse mensen maken zich immers zorgen over de ondermijning van de rechtstaat, die ook al bleek uit het coronabeleid, dat grotendeels werd uitgevoerd door ‘veiligheidsregio’s’ zonder verantwoordingsplicht.

Het is een zaak van de pot verwijt de ketel: juist de boeren wordt nu aantasting van de rechtsstaat verweten. Daar valt veel voor te zeggen, vooral als het gaat om het bedreigen van ambtsdragers en gekozen politici. Maar die politici schenden zelf de rechtsstaat door beleid af te kondigen zonder rechtsgrond.

Het zorglijkst is nog dat, behalve een eenzame roepende in de woestijn als prof. Paul Bovend’Eert, niemand zich druk maakt over deze ondemocratische gang van zaken die zo flagrant in strijd is met de zojuist pontificaal afgekondigde nieuwe aanhef van de Grondwet. Is het ons nog de moeite waard om de rechtsstaat te verdedigen?

John Jansen van Galen, journalist en publicist. Beeld Kippa/ANP
John Jansen van Galen, journalist en publicist.Beeld Kippa/ANP

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden