Opinie

Opinie: ‘Geestelijke gezondheidszorg binnen de strafrechtketen verdient meer aandacht’

Wereldwijd zijn mensen met een psychische aandoening oververtegenwoordigd in het strafrechtelijk systeem, en recidive onder deze groep is relatief hoog. We moeten dan ook meer investeren in dit mondiale veiligheidsprobleem, stelt Maartje Krabbe.

Het Parool
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Onderzoek laat zien dat wereldwijd 40 tot 90 procent van de mensen in het strafrechtelijk systeem (met name gemeten in gevangenissen) leeft met een psychische ziekte. Over de gehele bevolking ligt dit percentage een stuk lager (18 tot 29 procent). Nederland wijkt niet af van dit mondiale beeld. De gijzeling in de Apple Store – door een verwarde man met een strafrechtelijk verleden die vervolgens overlijdt aan verwondingen veroorzaakt door politieoptreden – is dan ook geen op zichzelf staand incident, maar een gevolg van een falend systeem.

Waarom scoren gevangenen zo hoog als het gaat om psychische ziekten? Enerzijds omdat strafrechtelijke systemen een aanzuigende werking hebben: mensen met een psychische aandoening worden bijvoorbeeld vaker gearresteerd en leggen eerder een bekentenis af. Anderzijds hebben strafrechtelijke systemen zelf een negatieve invloed op de geestelijke gezondheid. Vooral gevangenissen dragen bij aan het ontstaan en verergeren van psychische ziekten.

Ook buiten het strafrecht zijn oorzaken te vinden voor het hoge aantal gevangenen met mentale problemen. Op veel plekken in de wereld is een algemeen gebrek aan goede geestelijke gezondheidszorg. Hierdoor belanden veel mensen met psychische ziekten in de gevangenis. Ook als ze niets strafbaars hebben gedaan. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO noemt gevangenissen dan ook ‘dumping grounds for mental health patients’. Daarnaast is in veel landen geen budget om de huidige situatie te veranderen.

Draaideurcriminaliteit

Het hoge aantal gevangenen met psychische ziekten veroorzaakt veel problemen. Zo zijn er onvoldoende behandelingsmogelijkheden in gevangenissen. Daarnaast is regulier gevangenispersoneel doorgaans niet getraind om te werken met psychiatrische patiënten. Ook hebben gevangenen met psychische problemen vaak moeite om mee te komen in het gevangenisregime. Ze blijken niet in staat de instellingsregels te volgen of aansluiting te vinden bij medegevangenen. Dit alles kan leiden tot discriminatie, pesten, mishandeling en onnodig disciplinair straffen.

Al deze factoren – problemen wat betreft behandeling, personeel, regime – versterken het negatieve effect dat gevangenissen sowieso al hebben op de geestelijke gezondheid. Gevolg is dat de toestand van mensen met psychische ziekten dikwijls verslechtert in de gevangenis, wat re-integratie lastiger maakt. Recidive onder deze groep is wereldwijd dan ook relatief hoog.

Die hoge recidive levert niet alleen een veiligheidsprobleem op, maar is ook duur. Verschillende studies laten zien dat behandeling van gevangenen met psychische problemen doorgaans goedkoper is voor de samenleving op de lange termijn: het alternatief is draaideurcriminaliteit waarbij iemand steeds weer in de gevangenis terecht komt.

Internationale mensenrechten

Naast maatschappelijk nadelig (veiligheid, kosten) is het ook inhumaan om zieke, vaak verslaafde, mensen op te sluiten in een systeem waar ze slechter uit komen. De huidige situatie is dan ook in strijd met internationale mensenrechten. Op basis van verdragen en VN-regels mogen overheden bepaalde categorieën van ernstig zieke psychiatrische patiënten niet onderbrengen in een gevangenis. Mensen met psychische klachten die wél in de gevangenis terechtkomen, worden internationaalrechtelijk beschermd. Niet alleen als gevangene, maar ook als patiënt.

Op basis van deze regels heeft een gevangene met psychische klachten recht op behandeling van dezelfde kwaliteit als een persoon buiten de gevangenis. Die behandeling moet bovendien gericht zijn op een goede terugkeer in de maatschappij. De huidige mondiale situatie voldoet niet aan deze eisen.

Wat kunnen we doen om de situatie van gevangenen die leven met een psychische ziekte te verbeteren? Het belangrijkste is dat deze mensen een goede plek krijgen. Een plek met, indien mogelijk, een adequate behandeling en deskundig personeel, maar vooral ook een instellingsklimaat dat bijdraagt aan een goede geestelijke gezondheid in plaats van de afbreuk daarvan. Daarvoor is niet alleen beleid, maar ook geld nodig.

Wereldwijd zouden overheden moeten investeren in het herkennen, behandelen en re-integreren van gevangenen met psychische problemen. Dit scheelt niet alleen in de kosten. Het is ook humaner, mensenrechtenconform en draagt bij aan een veiligere samenleving.

Maartje Krabbe is verbonden als senior-onderzoeker aan het onderzoekscentrum voor Staat en Recht (SteR) van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Maartje Krabbe. Beeld
Maartje Krabbe.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden