Opinie

Opinie: ‘Dwing onwelwillende multinationals zich gewoon netjes te gedragen’

De Tweede Kamer debatteert woensdag over een initiatiefwet die Nederlandse bedrijven verantwoordelijk maakt als ze in het buitenland lak hebben aan mensenrechten, natuur of milieu. Hoog nodig, stelt voormalig diplomaat Bas Bijlsma, en een steun in de rug voor bedrijven die wél de benodigde extra stappen willen zetten.

Het Parool
Vervuiling van lekkende oliepijpleidingen in de Nigerdelta in Nigeria in 2017.  Beeld ROBIN VAN LONKHUIJSEN/ANP
Vervuiling van lekkende oliepijpleidingen in de Nigerdelta in Nigeria in 2017.Beeld ROBIN VAN LONKHUIJSEN/ANP

Corruptie. Vijfhonderd families onterecht verdreven uit hun huizen. Vernieling van kwetsbare ecosystemen. En verwoesting van visgebieden van kwetsbare eilandgemeenschappen. Allemaal nieuwsberichten gelieerd aan de Nederlandse baggeraar Boskalis. Je zou verwachten dat het bedrijf zich rot is geschrokken en er alles aan doet dit in de toekomst te voorkomen. Het tegendeel is echter waar.

Boskalis-ceo Peter Berdowski voert hoogstpersoonlijk de lobby aan tegen de nieuwe wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen. Deze wet maakt Nederlandse bedrijven verantwoordelijk als ze in het buitenland lak hebben aan mensenrechten, natuur of milieu. Berdowski dreigde zelfs met zijn bedrijf uit Nederland te vertrekken als de wet er komt. De Tweede Kamer spreekt er woensdag over.

Deze initiatiefwet van CU, SP, PvdA, GroenLinks, Volt en D66 komt niet uit de lucht vallen. Al jaren volgt het ene schandaal op het andere. Zo stelde de rechter Shell – na een rechtszaak van 20 jaar – aansprakelijk voor de gevolgen van lekkende oliepijpleidingen voor omwonenden in Nigeria. Zelf zag ik ook regelmatig hoe multinationals in Afrika wetgeving en – door hen zelf ondertekende – vrijwillige internationale richtlijnen aan hun laars lapten. Bijvoorbeeld een mijnbouwer die zonder toestemming van de lokale gemeenschap land volplempte met chemische afvalblubber. En passant hadden ze ook een begraafplaats afgegraven.

Wagnergroep

Andere schrijnende voorbeelden waren internationale landbouwbedrijven die kleine boeren in armoede, vaak onder valse voorwendselen of voor een habbekrats, van hun grond verdreven. Ze wilden daar biobrandstoffen produceren waarmee rijke landen hun klimaatdoelstellingen konden halen, ten koste van radeloze lokale gemeenschappen die hun voedselvoorziening en toekomst bedreigd zagen.

In mijn huidige werk op het gebied van vrede en veiligheid zie ik ook veel misstanden waarbij internationale bedrijven betrokken zijn. Een recent schandaal was bijvoorbeeld de Russische Wagnergroep – wiens huurlingen niet alleen de bevolking van Oekraïne maar ook in enkele Afrikaanse landen teisteren – dat in Afrika gedolven diamanten via België op de markt wist te brengen.

Lokale overheden deden meestal niets. Vaak is het onwil. De grootschalige projecten van multinationals zijn erg gevoelig voor corruptie. Maar even zo vaak is het ook onkunde en onwetendheid. Zo bezocht ik in de Centraal Afrikaanse Republiek de autoriteit voor nucleaire veiligheid en stralingsbescherming. Dit vanwege een project met lokale mensenrechtenorganisaties in een gebied waar een Franse multinational een uraniummijn wilde openen.

Ons doel: striktere controle daarop door de overheid. Het gevaar bestond namelijk dat omwonenden blootgesteld zouden worden aan radioactief stof via de lucht of hun akkers. Op papier was de regelgeving nog best aardig. De autoriteit voor nucleaire veiligheid en stralingsbescherming die moest toezien op naleving van die regelgeving bleek echter een gammel houten schuurtje met een bureau en zonder medewerkers op de binnenplaats van het ministerie van mijnbouw.

Netjes ondernemen

Deze voorbeelden zijn typerend voor het bestuurlijk vacuüm dat vaak heerst in fragiele en armere landen. De staat kan of wil niet opkomen voor de belangen van haar burgers waardoor internationale ondernemers vaak vrij spel krijgen. En hoewel steeds meer bedrijven – waaronder Shell, Boskalis en de hierboven genoemde mijnbouwers – stellen zich te houden aan vrijwillige internationale standaarden voor verantwoord ondernemen, gaat het in de praktijk toch te vaak mis. En zijn kwetsbare bevolkingen, natuur en milieu de dupe.

In die context is het niet meer dan logisch dat de Nederlandse staat dit bestuurlijk vacuüm gaat vullen voor de eigen internationale ondernemers. Vandaar de nieuwe initiatiefwet waarmee Nederlandse bedrijven ter verantwoording kunnen worden geroepen als ze zich elders misdragen.

Desondanks keerde ook bedrijvenkoepel VNO-NCW zich tegen de wet. Volgens hen creëert het ‘een ongelijk speelveld voor Nederlandse bedrijven’. Alleen al gezien het schimmige terrein waarop internationale ondernemers zich vaak moeten begeven, is dit een gek statement. Want juist het gebrek aan duidelijke kaders en verantwoordelijkheden maakt bedrijven kwetsbaar. Zie de voorbeelden met betrekking tot Boskalis waarmee dit stuk begint.

Ook zet het de vele Nederlandse ondernemers op achterstand die zich wel tot het uiterste inspannen om netjes te ondernemen. Denk aan Zeeman, dat vooroploopt om te voorkomen dat hun kleding gemaakt wordt door kinderarbeid en andere misstanden in hun toeleveringsketen proactief aanpakt. De nieuwe wetgeving beloont ze voor goed gedrag én geeft ze duidelijkheid voor de toekomst.

Extra stappen zetten

Kortom, de nieuwe wet is een steun in de rug voor bedrijven die hun beste beentje voorzetten. Tweede Kamerleden hebben dus de keus aan welke kant van de streep ze willen staan. Zijn ze tegen de wet dan kiezen ze voor achterblijvers zoals Boskalis die liever hun kop in het zand steken. Zo lang die wet er niet is, kunnen zij doorgaan met business as usual. Of kiezen ze voor de wet en gaan ze staan voor al die gemeenschappen die onder druk staan als gevolg van bedrijven die lak hebben aan mensenrechten, natuur en milieu. Én versterken ze zo de positie van welwillende ondernemers die wel de benodigde extra stappen willen zetten.

En o ja, voor die politici die gevoelig zijn voor ceo’s die dreigen te vertrekken uit Nederland door deze wet: kijk even naar de belangen die hun bedrijven hebben in Nederland. Boskalis verdiende in 2021 een van elke vijf euro in Nederland. Gaan ze dat echt opgeven? Ik denk het niet. Wees dus moedig en kies voor ondernemers die wel willen. En dwing de onwelwillenden zich gewoon netjes te gedragen. Net zoals u en ik dat doen.

Bas Bijlsma is voormalig diplomaat en momenteel zelfstandig adviseur vrede en veiligheid. In het verleden werkte hij veel met organisaties in Afrika om misstanden door bedrijven aan te pakken. Beeld Privebeeld
Bas Bijlsma is voormalig diplomaat en momenteel zelfstandig adviseur vrede en veiligheid. In het verleden werkte hij veel met organisaties in Afrika om misstanden door bedrijven aan te pakken.Beeld Privebeeld

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden