PlusOpinie

Opinie: ‘Door een optelsom van goede bedoelingen dreigt een digitale surveillancestaat’

Door de datahonger van het kabinet dreigt Nederland een digitale surveillancestaat te worden, waarschuwen techexperts Jarno Duursma en Kees Verhoeven. ‘Omdat het aanpakken van fraudeurs of het voorkomen van aanslagen het nobele doel is, lijkt elk middel gerechtvaardigd.’

Jarno Duursma en Kees Verhoeven
De nationale antiterrorismecoördinator NCTV bleek vorig jaar illegaal data van burgers te hebben verzameld.  Beeld Getty Images/Bloomberg Creative
De nationale antiterrorismecoördinator NCTV bleek vorig jaar illegaal data van burgers te hebben verzameld.Beeld Getty Images/Bloomberg Creative

Gebruik van data kan de overheid helpen bij het uitvoeren van haar taken, zoals het opsporen van fraudeurs en terroristen. Tegelijkertijd moeten er duidelijke grenzen zijn aan wat de staat mag doen met data, zodat we voorkomen dat onze rechtsstaat en de grondrechten van burgers in het gedrang komen door een optelsom van goedbedoelde maar slecht doordachte maatregelen.

In haar onlangs verschenen jaarverslag concludeert de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) dat het kabinet wetsvoorstellen vaak ziet ‘als een vrijbrief voor de overheid om bijna ongelimiteerd persoonsgegevens van burgers te verzamelen, op te slaan of te verspreiden’. Die conclusie is niet mals.

Eerder deze maand legde de AP al een recordboete op aan de Belastingdienst vanwege de Fraude Signalering Voorziening (FSV), beter bekend als de Zwarte Lijst. Mensen op die lijst werden als potentieel fraudeur gezien, niet vanwege een concrete verdenking, maar op grond van (een combinatie van) ‘risicofactoren’.

Daarbij concludeerde de privacywaakhond dat de Belastingdienst bijna alle kernbeginselen van de privacywetgeving had geschonden: gegevens werden zonder geldige reden en zonder duidelijk doel verzameld, slordig bijgehouden, slecht beveiligd en veel te lang bewaard.

Hoogtepunt toeslagenellende

Vanzelfsprekend is de politieke verontwaardiging hierover groot. Maar laten we eerlijk zijn: als er morgen een wetsvoorstel zou komen voor een risk based-opsporing van belastingfraude, waarbij de Belastingdienst gegevens uit verschillende bronnen mag combineren, dan zou dat voorstel zeer waarschijnlijk worden aangenomen.

Sterker nog, eind 2020 heeft de Tweede Kamer op het hoogtepunt van de toeslagenellende een wet aangenomen die nog veel verder gaat. Dit is de Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden (WGS). De WGS regelt op welke basis een aantal samenwerkingsverbanden, vooral actief op het gebied van de bestrijding van fraude en criminaliteit, gegevens mogen delen ‘met elkaar en met derden’. Eén van die samenwerkingsverbanden is het Financieel Expertisecentrum met als prominente partner de Belastingdienst.

Zowel de Raad van State als de Autoriteit Persoonsgegevens zijn zeer kritisch over de WGS, die nog door de Eerste Kamer moet. AP-voorzitter Aleid Wolfsen: “Het wetsvoorstel zet de deur wagenwijd open voor een onbegrensde surveillance door een onbegrensde hoeveelheid partijen, publiek en privaat. En betrekt daarbij het parlement niet zoals dat hoort. Wij adviseren de Eerste Kamer daarom dringend om dit wetsvoorstel niet aan te nemen.”

Sleepwet

Op het publieke datavlak is meer aan de hand. Alsof het referendum over de sleepwet nooit heeft plaatsgevonden wil het kabinet het toezicht op de inlichtingendiensten weer verlichten. De nationale antiterrorismecoördinator NCTV bleek vorig jaar illegaal data over burgers te hebben verzameld. Maar in plaats van een tik op de vingers te krijgen, ligt er nu een wetsvoorstel om alsnog ruimere bevoegdheden te regelen. Ook hier was de AP uitgesproken kritisch. ‘Grondig aanpassen of helemaal niet indienen,’ luidde het advies.

De rechtsstaat behoeft bescherming tegen al te opportunistische wensen of slechte wetscontrole van het parlement. Maar steeds weer blijken de verlokkingen van glinsterende bergen data vol mogelijke aanwijzingen niet te weerstaan. Omdat het aanpakken van fraudeurs of het voorkomen van aanslagen het nobele doel is, lijkt elk middel gerechtvaardigd.

Dit terwijl we duidelijke grenzen hebben afgesproken. Zoals algemene principes uit de grondwet (legaliteitsbeginsel, onschuldpresumptie) en de specifieke principes van dataminimalisatie en doelbinding uit de Europese privacywet AVG: je mag niet meer gegevens verzamelen dan noodzakelijk en ze ook niet later nog eens gebruiken voor een ander doel. Daadkrachtige en goedbedoelende politici rekken deze grenzen steeds weer op en als samenleving onderschatten we het risico hiervan. Alsof recente gebeurtenissen niet hebben uitgewezen dat de machtige overheid haar burgers zwaar tekort kan doen.

Rechtsschendingen en datarisico’s

Het wordt tijd dat we gaan leren van het verleden en kritischer kijken naar wetten als de WGS, waar aantoonbare rechtsschendingen en datarisico’s in zijn opgenomen. Zo is een aantal samenwerkingsverbanden in deze wet specifiek bedoeld om gegevens te gebruiken voor iets anders dan waarvoor ze verzameld zijn. Hoeveel verder moet het gaan voor iemand op de rem te trapt?

Niemand wil een surveillancestaat en toch gaan we langzaam maar zeker die kant op, zolang het kabinet zijn datahonger niet weet te stillen en zolang de Tweede Kamer blijft wegkijken.

Jarno Duursma is onafhankelijk techexpert. Beeld
Jarno Duursma is onafhankelijk techexpert.
Kees Verhoeven is adviseur digitale zaken en oud-Kamerlid.
 Beeld
Kees Verhoeven is adviseur digitale zaken en oud-Kamerlid.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden