Opinie

Opinie: ‘Democratie is gebaat bij maximaal acht jaar premierschap’

Mark Rutte kan voor de vierde keer minister-president van Nederland worden. Paul van Lange pleit ervoor het systeem om te gooien. ‘Democratie is gediend met tijdige wisselingen van de macht.’

Dat Mark Rutte op het Binnenhof aankomt voor de wekelijkse ministerraad hoeft niet nog eens vier jaar. Beeld ANP
Dat Mark Rutte op het Binnenhof aankomt voor de wekelijkse ministerraad hoeft niet nog eens vier jaar.Beeld ANP

Veel bestuurlijke organisaties doen het. In de Verenigde Staten doen ze het. Maar Nederland niet, tenminste niet in de nationale politiek. Een Nederlandse minister-president (MP) kan aanblijven zolang er steun is voor de partij die hij vertegenwoordigt. Zo kan Mark Rutte (VVD) dus zijn vierde termijn als MP ingaan, misschien volgen er zelfs een vijfde en zesde termijn.

De psychologie kent tal van mechanismen waarom een zittende MP steun krijgt – vooral in tijden dat mensen zoeken naar houvast.

Allereerst is er de status quo bias: weerstand tegen verandering. Ook al weet je niet direct wat je aan Rutte hebt, dat hij blijft werkt geruststellend. Er komt geen grote verandering onder Rutte, en kabbelen vinden velen plezierig. Een MP van wie je geen grote ingrepen verwacht, maar die wel (financieel) ondersteunend overkomt, is juist nu voor velen geruststellend.

Onvoorbereid op elke crisis

Ten tweede is er het positieve effect van vertrouwdheid. Denk maar eens aan de grapjes en formuleringen (‘gaaf’), zijn vriendelijkheid en zijn gezicht. Eigenlijk is na ruim 10 jaar bij Rutte alles vertrouwd, behalve het vergezicht. Hij blust vele brandjes, gaat privé nooit over de schreef, steekt veel energie in het land, en is communicatief zo sterk en behendig dat het lijkt alsof hij alles onder controle heeft. Maar schijn bedriegt. Vluchtelingencrisis? Allerminst voorbereid. Stikstofcrisis? Het overkwam hem. Toeslagenaffaire? We zijn het alweer bijna vergeten. En weet iemand wat de precieze plannen zijn voor de klimaatcrisis?

Maar ook belangrijk: we hebben al snel de indruk dat Rutte Covid-19 goed heeft gemanaged. Dat is een illusie, zoals de statistieken laten zien. In Duitsland en andere nabije landen zijn er vaak minder besmettingen en slachtoffers dan in Nederland. En laten we over de vaccinaties maar niet uitweiden: Ik kan me niet herinneren dat Nederland op enige moment in de recente geschiedenis zo hopeloos achterliep op andere landen, ook al zijn de verschillen binnen Europa klein.

Deze feiten en cijfers sneeuwen snel onder als de MP (misschien niet eens bewust) inspeelt op onze weerstand tegen verandering en onze behoefte aan een vertrouwde en vriendelijke MP. Zo’n MP maakt over vier jaar wéér een kans om herkozen te worden. En zelfs over acht jaar is die uitkomst niet ondenkbeeldig. Al of niet bewust is de psychologie één van de beste vrienden van Rutte. Concrete informatie als een prettige communicatiestijl en een geruststellende vriendelijkheid springen meer in het oog dan abstract feitenmateriaal.

Autonomie en vrijheid

Ook onze cultuur past goed bij hem. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat Nederlanders niet houden van strenge regels, maar juist van een leider die de verantwoordelijkheid bij de burger legt. Een burger die autonomie en vrijheden hoog op het verlanglijstje heeft staan. En dan is onze MP óók nog geruststellend en vriendelijk. Wat wil je nog meer, zou je zeggen.

Maar willen we een leider die aantoonbaar vaak achter de feiten aanloopt? Geruststellen, vriendelijkheid, goed communiceren zijn niet genoeg, zeker niet voor nóg eens vier jaar. De grote vragen gaan over onze toekomst en die van onze (klein)kinderen. Of ze gaan over internationale vraagstukken zoals vluchtelingen of misbruik van digitale informatie.

Ook gaan de grote vragen over democratie, over macht en tegenmacht, zoals op de agenda geplaatst door Pieter Omtzigt (CDA). Als voorschot op het antwoord is mijn pleidooi even simpel als duidelijk: laten we een maximumtermijn voor een MP instellen van twee termijnen, maximaal acht jaar. Democratie wordt niet alleen ingegeven door twee miljoen stemmen in een land met zo veel politieke partijen. Democratie is óók gediend met spreiding en daarmee tijdige wisselingen van de macht – en tegenmacht.

Zo hebben we in één of twee termijnen voordeel van een uitstekende communicatiestijl en in de volgende één of twee termijnen van toekomstgericht beleid. Ook is het risico van ‘groepsdenken’ minder groot: dat een regering met een lang zittende MP (en vertrouwelingen) niet openstaat voor alle informatie of alle mogelijke verbeteringen. Misschien heeft dit gespeeld bij de toeslagenaffaire.

Democratie betekent ook dat een regering, met een MP als leider, zich inzet voor stabiliteit, nieuwe inzichten én verfrissende vergezichten. Zodat we beter voorbereid zijn op nieuwe bedreigingen van infecties, klimaatverandering, of een cyberoorlog. En zodat we beter in staat zijn om sommige kansen (denk aan vluchtelingen of verbetering van ons welbevinden in Nederland) beter weten te benutten. Niet alles hoeft ons zo maar te overkomen.

Paul van Lange is hoogleraar psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Beeld
Paul van Lange is hoogleraar psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden