Opinie

Opinie: ‘De NS Publieksprijs komt ervoor uit dat het populairste boek zal winnen, dat kun je roemen als doorzichtig en integer’

Het afgelasten van de NS-prijs na vermoede stemmenmanipulatie heeft een discussie op gang gebracht over de waarde van de bestseller. Maar de verdedigers van het literaire bastion moeten daar niet lacherig over doen, vindt Sarah Meuleman. Ook bij literaire prijzen spelen gehypte auteurs, maatschappelijke trends en media een grote rol.

Sarah Meuleman
Massaal maakte de achterban van Thierry Baudet gebruik van de digitale mogelijkheid om op een ander boek dan een van de zes genomineerden te stemmen. Beeld RAMON VAN FLYMEN /  ANP
Massaal maakte de achterban van Thierry Baudet gebruik van de digitale mogelijkheid om op een ander boek dan een van de zes genomineerden te stemmen.Beeld RAMON VAN FLYMEN / ANP

We zijn verhalendieren. Verhalen ontvoeren, beroeren, overtuigen. Narratieve structuren maken complexe maatschappelijke vraagstukken inzichtelijk en helpen ons bij het navigeren door een grillige, gefragmenteerde werkelijkheid. Welk verhaal feitelijk correct is, wordt steeds wankeler en subjectiever. ‘Complementaire bronnen’ is het adagium waar ik als journalist mee ben opgeleid, maar tegenwoordig vind je voor elk verhaal wel ergens een complementaire bron. Voor de wildste theorie stuit je in diverse hoeken op bevestiging en, zoef, daar ga je, zweef je, door je overzichtelijke rabbit hole.

Zo’n tunnelvisie is overigens niet voorbehouden aan de meer rechtse denkers, er wordt tot in alle kanten van het politieke spectrum door konijnenpijpen gesuisd, zoals de reacties op het afgelasten van de NS Publieksprijs maar weer eens bewezen.

Manipulatie

Vorige week kwam voor zes bekende verhalenvertellers het zure bericht dat de huidige editie van een van ’s lands grote boekenprijzen abrupt werd afgelast. Waarom? Liet de kwaliteit van de genomineerde boeken te wensen over? Was er te weinig animo bij het publiek om te stemmen op hun favoriet? Geen van dit alles. De populariteit van de NS Publieksprijs is al jaren onverminderd groot en juist dat is anno 2022 zijn achilleshiel gebleken.

Het boek Het Coronabedrog van politicus Thierry Baudet – een gedetailleerde uiteenzetting van een complottheorie en daarmee het schoolvoorbeeld van een rabbit hole – was niet genomineerd en daar was de achterban van Baudet het niet mee eens. Massaal maakte die achterban gebruik van de digitale mogelijkheid om op een ander boek dan de genomineerde zes te stemmen en dat stemmenaantal liep in korte tijd dermate hoog op dat de CPNB, dat de prijs organiseert, sprak van manipulatie.

Bestsellers

Op het afgelasten van de prijs, volgde een verontwaardigde socialemediastorm. De discussie ging vooral over hoe rechtmatig de stemmen op Baudets boek waren en of de reactie van de CPNB de juiste is geweest. Sommigen gingen nog een stap verder: de prijs zélf werd een kopje kleiner gemaakt door columnist Christiaan Weijts. In NRC betichtte hij de CPNB van gemakzucht, hekelde het ‘populaire karakter’ van de wedstrijd en riep de publieksprijs haast uit tot nagel aan de doodskist van de moderne literatuur.

Nu heb ik vaker geschreven over het elitaire karakter van het hedendaagse literaire bastion en het gemak waarmee bestsellers als Het Grote Kwaad worden beschouwd en een bedreiging voor wat échte literatuur zou zijn. Daarbij wordt gemikt op de échte lezer, dus niet de verveelde klant in de vliegveldboekhandel die hoog in de lucht zijn eerste boek in jaren openslaat, maar de hoogopgeleide fijnproever die zijn canon kent en een afkeer heeft van alles wat met oppervlakkige hypes en sociale media te maken heeft. Die échte lezer houdt van échte schrijvers en échte jury’s die onafhankelijk kunnen bepalen welk écht boek een prijs verdient. Volgens deze échte lezer is de NS Publieksprijs onzin en inferieur aan gejureerde prijzen waar triviale criteria als populariteit geen rol spelen – en dat is een enorme denkfout.

‘Elitaire populariteit’

Ook in de zogenaamd ‘hogere’ echelons van onze literatuur worden schrijvers volop gehypet. De werking van populariteit valt niet uit te schakelen, bij geen enkele jurering. Dat de NS-prijs volledig uitkomt voor het feit dat het populairste boek zal winnen, zou je kunnen roemen als doorzichtig en integer, in tegenstelling tot de zogenaamd échte literaire prijzen die net zo goed (ach, maak je geen illusies) onderhevig zijn aan medianukken, maatschappelijke trends en wat je zou kunnen omschrijven als ‘elitaire populariteit’.

De NS Publieksprijs zou volgens mijnheer Weijts maar één ding bevorderen: een onstuitbare groei van de bestsellercultuur: ‘We kopen wat op de top 10-tafels ligt, en zo blijft de kloof toenemen.’ Hij verwijst daarbij naar de kloof tussen hoge literatuur en oppervlakkige bestsellers. Interessant is dat Weijts hier een ‘kloof’ benoemt. Een kloof heeft twee kanten. Misschien heeft zijn eigen rabbit hole ervoor gezorgd dat hij de overkant van het ravijn geheel buiten beschouwing laat.

Kloof

Het uitreiken van een publieksprijs voor een boek dat sowieso al goed verkoopt, zal die verkoop verder stimuleren: klopt. Maar een kloof dicht je van twee kanten. Het verwijt dat de NS Publieksprijs zou meewerken aan de ondergang van de Nederlandstalige literaire cultuur, is veel te makkelijk. Zolang de literaire elite aan de ene kant van de kloof naar de andere kant blijft schreeuwen dat het moet ophouden te bestaan, zal er niets veranderen en zal die kloof alleen maar toenemen. En dus zijn critici als Weijts net zo schuldig aan de kloof als de publieksprijs die ze luidkeels betichten.

Beide partijen zullen zowel het lef als de nederigheid aan de dag moeten leggen om de groeiende kloof te beslechten. Als de populaire en de ‘elitair populaire’ literaire cultuur meer bereidheid zouden tonen samen te werken in plaats van naar elkaar te blijven schreeuwen aan weerszijden van de kloof, zouden nieuwe vormen, organisaties en, jazeker, prijzen kunnen ontstaan en zou literatuur in plaats van het zorgenkindje, als een rebelse, dynamische en hoopvolle tiener de toekomst tegemoet kunnen treden. Dát zou pas een mooi verhaal zijn.

Sarah Meuleman is journalist en auteur van onder meer de roman Zie mij graag (Lebowski Publishers) Beeld Lin Woldendorp
Sarah Meuleman is journalist en auteur van onder meer de roman Zie mij graag (Lebowski Publishers)Beeld Lin Woldendorp

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden