Opinie

Opinie: ‘De energietransitie dreigt te falen als we ons focussen op de korte termijn’

Om een goede energietransitie te bereiken, moeten we anders leren kijken, stellen Frits Verhoef en Florian Reuter. ‘Laten we niet dezelfde denkfout maken als bij elektrische auto’s gebeurt: emissievrij rijden bestaat niet, dus emissievrij verwarmen ook niet.’

Frits Verhoef en Florian Reuter
Steenkool voor de opwekking van energie.  Beeld ANP /  ANP
Steenkool voor de opwekking van energie.Beeld ANP / ANP

De noodzaak tot verduurzaming lijkt, 25 jaar na de laatste Elfstedentocht en in het eerste jaar van de Nijmeegse wandeldriedaagse, eindelijk in te dalen. Een gevoel dat wordt versterkt door de hoge energieprijzen en het besluit van de regering om vanaf 2026 geen een-op-eenvervanging van een cv-ketel meer toe te staan.

De opgave is immens. Jaarlijks worden er alleen al ruim 400.000 cv-ketels vervangen. Vanaf 2026 moeten we dus in staat zijn om datzelfde aantal aan hybride warmtepompen te installeren. Naast de ‘normale’ aanvragen voor een hybride warmtepomp die, mede dankzij de gasprijzen en de Russische dreiging om te stoppen met de levering van gas, in rap tempo toenemen. Kortom, de urgentie wordt hoger en de complexiteit groter.

Vooral burgers zijn de dupe. De hoge gasprijzen treffen vooral mensen met de lage inkomens, en dat terwijl toegang tot betaalbare energie over mensenrechten gaat. Dezelfde groep mensen woont vaak ook in een slecht geïsoleerd huis waar het lastig is om zelf maatregelen te treffen omdat het om een huurhuis gaat. Willen ze er toch mee aan de slag dan weten ze vaak niet waar ze moeten beginnen en hoe ze het moeten financieren.

Tekeer als een sprinkhanenplaag

Complex is het ook voor gemeenten die verantwoordelijk zijn voor de warmtetransitie. De keuze lijkt zo simpel: een warmtenet in de ene wijk en een warmtepomp in een andere wijk. Alleen al de sterk verouderde wetgeving die toeziet op warmtelevering en de schuivende panelen vanuit de regering nodigen uit tot uitstel. En als de keuze is gemaakt, hoe krijg je dan de bewoners mee?

Al die (hybride) warmtepompen, zonnepanelen en elektrische auto’s zorgen natuurlijk ook voor kopzorgen bij de netbeheerders. Want als congestie nu al een probleem is, hoe moet het dan als we per jaar 400.000 extra warmtepompen gaan aansluiten?

Ten slotte de fabrikanten. Die moeten hun productiecapaciteit heel snel ombouwen of opbouwen. En waar haal je voldoende grondstoffen vandaan? Grondstoffen die ook nog eens betaalbaar zijn en niet nog meer schade bij winning en productie aan de natuur en aan gemeenschappen aanrichten.

Kortom: we staan aan het begin van een heel grote transitie waarbij nu al duidelijk is dat er geen rekening wordt gehouden met alle stakeholders tegelijkertijd: consumenten, woningcorporaties, de netbeheerder, de overheid, de maatschappij én de natuur. Is de transitie, als we over 10 jaar terugkijken wel voldoende slim, schoon en rechtvaardig? Of gaan we weer tekeer als een sprinkhanenplaag, waardoor vorige energietransities noodzakelijk waren na een overdaad aan houtkap, turfsteken en gaswinning?

‘Elke stakeholder neemt verantwoordelijkheid’

Om een goede transitie te bereiken, moeten we anders leren kijken. Klimaat- en energieminister Rob Jetten zei al eerder dat hij de woorden betaalbaar en haalbaar voor de energietransitie niet meer wil horen. Maar wat dan wel?

We moeten dit moment aangrijpen om de transitie in haar volle breedte te omarmen en te werken aan de impacteconomie. Een economie die niet alleen toeziet op de economische waarde, maar ook kijkt en stuurt naar de menselijke, sociale, en ecologische impact op alle stakeholders. Daarbij hoort ook het sturen op de echte prijs van energie, waarbij de kosten van klimaat, luchtverontreiniging en de onttrekking van schaarse materialen is ingeprijsd.

Het spreekt voor zich dat de verantwoordelijkheid voor een nieuw speelveld bij de overheid ligt, maar het is te makkelijk om alleen naar de overheid te kijken. Een kenmerk van de impacteconomie is dat elke stakeholder zijn verantwoordelijkheid neemt en in samenwerking de transitie vormgeeft.

De uitrol van schaarse warmtepompen komt ook met een verantwoordelijkheid om sociale waarde te creëren. We moeten dan ook voorkomen dat ze alleen terechtkomen bij mensen die ze kunnen betalen. Geef prioriteit aan mensen met een laag inkomen en een hoge gasrekening. De kapitaalkrachtigen van onze samenleving hebben namelijk zo langzamerhand wel genoeg voordeel gehad. Laten we ons tegelijkertijd realiseren dat we met de warmtetransitie juist een warmere wereld willen voorkomen. Beloon dan ook minder gebruik van energie. Dus begin niet met een warmtepomp in slecht geïsoleerde woningen, maar ga eerst extra goed isoleren.

Statiegeld

Ook kunnen we ons niet blindstaren op de klimaatbelofte bij elke nieuwe warmtepomp. Laten we niet dezelfde denkfout maken als bij elektrische auto’s gebeurt: emissievrij rijden bestaat niet, dus emissievrij verwarmen ook niet. We moeten verder kijken dan de uitlaat of het rookkanaal lang is. En met een groot beslag op schaarse materialen kunnen we geen wegwerpapparaten maken. Beprijs dus niet alleen de CO2-uitstoot – of de besparing daarvan – van een zonnepaneel of warmtepomp tijdens gebruik, maar reken de echte prijs af op basis waar de volledige ecologische impact in verrekend is. Een vorm van statiegeld dwingt fabrikanten na te denken over het gebruik van grondstoffen en de waarde daarvan op de langere termijn.

Als we ons alleen concentreren op ‘zo veel en zo snel mogelijk de energievoorziening verduurzamen’ dan spannen we het paard achter de wagen en zullen we in 2030 zien dat we een pyrrusoverwinning hebben behaald. De energietransitie is alleen zinvol in samenhang met de overgang van een zuiver op financiële waarden gedreven economie naar een impact gedreven economie. Voor elke stakeholder betekent dat: van je sokkel afstappen, over je schaduw heen, voorbij het concurrentieframe, op weg naar echte samenwerking. Want alleen dan kunnen we impact maken!

Frits Verhoef is mede-oprichter Econic, mede-initiatiefnemer van Follow This en auteur van ‘Lef en Moed, voor een klimaat van hoop en aanpakken’. Beeld Marc Roos
Frits Verhoef is mede-oprichter Econic, mede-initiatiefnemer van Follow This en auteur van ‘Lef en Moed, voor een klimaat van hoop en aanpakken’.Beeld Marc Roos
Florian Reuter is Principal bij Impact Institute waar hij het Energy, Water & Infra team leidt. Hij adviseert verscheidene organisaties in de energietransitie vanuit een impactperspectief. Beeld
Florian Reuter is Principal bij Impact Institute waar hij het Energy, Water & Infra team leidt. Hij adviseert verscheidene organisaties in de energietransitie vanuit een impactperspectief.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden