Opinie

Opinie: ‘De avondklok staat symbool voor mislukt communicatiebeleid’

De overheid faalt in de communicatie over de coronamaatregelen, stellen Bas van den Putte en Julia van Weert. ‘De avondklok staat symbool voor mislukt communicatiebeleid.’

Via borden helpt de overheid ons eraan herinneren dat we afstand moeten houden. Beeld Jakob van Vliet
Via borden helpt de overheid ons eraan herinneren dat we afstand moeten houden.Beeld Jakob van Vliet

Een avondklok zal ongetwijfeld bijdragen aan het terugdringen van het aantal besmettingen, broodnodig nu de ‘Britse variant’ aan een opmars bezig is. Maar net als veel andere vrijheids­beperkende maatregelen is de avondklok ook een teken van onvermogen van de regering om de bevolking te motiveren zich uit eigen beweging aan de basismaatregelen te houden.

Als iedereen altijd 1,5 meter afstand houdt en voldoende vaak en grondig de handen wast, wordt het voor het virus een stuk lastiger zich te verspreiden. Een avondklok kan gedrag ten dele afdwingen, maar dwang heeft ook als ge­volg dat mensen zich onveiliger gaan gedragen zodra de avondklok weer wordt afgeschaft.

Verhonderdvoudig de communicatie

De geringe communicatie-­inspanningen van de overheid om naleven van de basismaatregelen te stimuleren en zo levens te redden staan in schril contrast met bijvoorbeeld de inspanningen van supermarkten om ons te informeren over de aanbieding van de week. Met een fractie van de miljarden die nu worden uitgegeven aan economische ondersteuning zou een verveelvoudiging van de communicatie-inspanningen mogelijk zijn. Het accent in deze communicatie zou moeten liggen op het waarom en hoe van elke maatregel, evenals het bieden van alter­natieven. En, zoals elke supermarkt weet, is voor effectieve communicatie veel herhaling nodig en moet de communicatie niet gaan over je eigen doelen, maar inspelen op de beweeg­redenen van je doelgroep.

Tot nu lijken persconferenties het belang­rijkste communicatiemiddel te zijn. De grote, inhoudelijke aandachtstrekker is steeds wat nu weer de nieuwe maatregelen zijn die de regering ons oplegt. Dit creëert een fundamenteel probleem. Door steeds over maatregelen en handhaving te praten, worden mensen onvoldoende gemotiveerd zelf na te denken over hun eigen keuzes en gedrag. Voorbeeld: maximaal twee mensen op bezoek, maar men vindt dat ze zich prima aan de maatregelen houdt als men veelvuldig met steeds twee andere mensen afspreekt, zelfs op één dag, omdat het waarom van deze maatregel – het aantal verschillende contacten beperken – onduidelijk is.

Van weten naar doen

Uiteraard heeft de overheid ook publiekscampagnes gevoerd die helpen herinneren dat we drukke plekken moeten vermijden en afstand moeten houden. Maar het probleem zit niet in het wéten van het dát, maar in snappen van het hoe en waarom, en daardoor doen. Vrijwel iedereen kent de basisregels.

Een recent RIVM-onderzoek laat zien dat het draagvlak voor vrijwel elke maatregel ligt tussen de 80 en 95 procent. Een flinke groep van 38 procent vindt zelfs dat er meer maatregelen moeten komen, terwijl slechts 14 procent minder maatregelen wil. Een uitstekende startpositie om mensen te motiveren zich daadwerkelijk aan de maatregelen te houden. Veel mensen overtreden de regels niet omdat ze er niet achter staan, maar omdat ze voor zichzelf uitzonderingen op de regels bedenken, en zichzelf wijsmaken dat die ook veilig zijn. Hierop zouden campagnes zich moeten richten.

Laten we als voorbeeld de 1,5 meterafstand­regel nemen. Uit ander RIVM-onderzoek blijkt dat afstand houden vooral lukt als mensen weten hoe ze dit kunnen doen in allerlei situ­aties. Wij pleiten daarom voor veel meer voorlichting die mensen uitlegt hoe ze voorkómen dat ze in een lastige situatie terechtkomen. En als dat toch gebeurt, hoe ze dan het beste kunnen handelen.

Mensen denken best met meer mensen bij elkaar te kunnen komen, omdat ze erop vertrouwen dat ze elkaar niet in gevaar zullen brengen. Ze zien daarbij over het hoofd dat je ook zonder klachten besmettelijk kan zijn, en zijn te optimistisch over de mogelijkheden om in hun huis 1,5 meter afstand te houden. Misvattingen over wat veilig gedrag is, is een belangrijk communicatiethema om betere naleving van de maatregelen te stimuleren. Mensen blijken ook beter afstand te houden als ze geloven dat dit van cruciaal belang is om verspreiding van het virus tegen te gaan, als ze denken dat anderen mensen dit ook (proberen te) doen, en als ze emotioneel geraakt worden. Allemaal thema’s die zich uitstekend lenen voor campagnes.

Eigenaarschap

Vaak wordt gezegd dat de burgers perspectief nodig hebben en zicht op het einde van de maatregelen. Dat is waar, en dat perspectief is er ook nu de vaccinaties op gang zijn gekomen. Maar de waarheid is ook dat niemand de datum weet waarop kan worden versoepeld. Met de komst van de Britse variant is de kans groot dat de lockdown na 9 februari weer moet worden verlengd. De premier zal wellicht uitleggen dat we ons best hebben gedaan, maar dat het niet genoeg heeft geholpen. Zo motiveert de overheid haar burgers niet.

Laten we niet doormodderen met telkens nieuwe verlengingen. Beter zou het zijn een lockdown voor onbepaalde tijd uit te roepen die wordt versoepeld zodra de cijfers het toelaten. Dat zou even flink schrikken zijn, maar ook een stuk duidelijker. En het zou velen kunnen motiveren nog beter hun best te doen. Er valt een beloning te verdienen, vrijwel altijd een veel betere stimulans dan straf.

De overheid is net als wij overvallen door het coronavirus, en zou overtuigender kunnen communiceren dat het eigenaarschap van de crisis, en dus ook de oplossing, bij ons allemaal ligt. Het zou meer dan een leus moeten zijn dat wij alleen samen kunnen voorkomen dat vrijheidsbeperkende maatregelen zoals een avondklok nodig zijn.

Bas van den Putte is hoogleraar Gezondheidscommunicatie aan de ­Universiteit van ­Amsterdam. Beeld
Bas van den Putte is hoogleraar Gezondheidscommunicatie aan de ­Universiteit van ­Amsterdam.
Julia van Weert is hoogleraar Gezondheidscommunicatie aan de ­Universiteit van Amsterdam. Beeld
Julia van Weert is hoogleraar Gezondheidscommunicatie aan de ­Universiteit van Amsterdam.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden