Opinie

Opinie: ‘Cultuurverandering kabinet klinkt als een verlossing, maar is gedoemd te mislukken’

Cultuurverandering klinkt te vaak als het antwoord op bestuurlijke crises. Zo kunnen verantwoordelijken zich verschuilen achter een containerbegrip, vinden Ernst Graamans, Wouter ten Have en Steven ten Have.

In het marathondebat over de notulen van de ministerraad bij de toeslagenaffaire beloofde het demissionaire kabinet een nieuwe bestuurscultuur.  Beeld ANP
In het marathondebat over de notulen van de ministerraad bij de toeslagenaffaire beloofde het demissionaire kabinet een nieuwe bestuurscultuur.Beeld ANP

Sinds de toeslagenaffaire en daaropvolgende taferelen binnen en rondom ons kabinet liet de voorspelbare roep om cultuurverandering niet lang op zich wachten. ‘Genoeg is genoeg’ en ‘het is tijd voor een nieuwe bestuurscultuur’, zo klonk het.

Ook de hoofdrolspelers in dit spektakel leken hierin mee te gaan. Maar waarom werd de oplossing als vanzelfsprekend gezocht in cultuur? Cultuur is namelijk bij uitstek een vage term.

In het bedrijfsleven valt ons al veel langer op dat cultuur te vaak wordt misbruikt als excuus. Bedrijfscultuur als excuus voor de status quo, een mislukt project of weer het zoveelste schandaal.

Cultuurverandering lijkt dan de weg richting verlossing, maar is bij voorbaat gedoemd te mislukken. De mensen die verandering blokkeren blijven immers buiten beeld wanneer zij zich kunnen blijven verschuilen achter een containerbegrip.

Ook de afgelopen maanden werd de roep om een ‘nieuwe bestuurscultuur’ als reactie op onze falende overheid alsmaar luider. Wederom werd cultuur opportunistisch ingezet als voorspelbaar maar tegelijkertijd effectief talig foefje. Dit zonder de echte problemen vervolgens aan te pakken.

Tenenkrommende debatten

Het ging vooral om toedekken en het gezicht redden. Zonder er nu specifieke hoofdrolspelers uit te lichten, maar wie herinnert zich niet de tenenkrommende Kamerdebatten van dit voorjaar. Cultuur fungeerde hier als stoplap, een gelegen komende verklaring. Niets meer en niets minder. En dit verklaart deels waarom sommigen, onder wie dus de hoofdrolspelers, zich bleven bedienen van een vage term voor toch vrij specifieke en duidelijke problemen. Zoals verwacht bleef daarna alles bij het oude.

Bestuurders zijn natuurlijk ook gewoon mensen. En zelfs capabele en integere bestuurders kunnen fouten maken, vooral als zij zich bezighouden met uiterst lastige dossiers. Maar dat neemt niet weg dat het ook in de toeslagenaffaire gaat om besluitvoering en concreet gedrag van identificeerbare personen. Besluiten en gedrag die op zijn minst schadelijk zijn gebleken. De toeslagenaffaire schreeuwt om een stevig oordeel en het daadwerkelijk nemen van verantwoordelijkheid.

Juist om te voorkomen dat zoiets nog eens gebeurt, staat het idee van cultuur, als verklaring en oplossing, ons in de weg. De psychologische dynamieken begrijpen op plekken waar wordt bestuurd is complex, net als die dynamiek vervolgens te veranderen. Vage noties helpen ons dus geen steek verder.

Ongeschreven regels

Er zal ten eerste veel scherper en heel nuchter moeten worden gekeken naar de gemaakte afspraken over ‘goed’ en dus integer bestuur. Maar daar is natuurlijk niet alles mee gezegd. In het licht van die afspraken, conflicterende belangen en de mores van alledag ontwikkelden de betrokkenen ook ongeschreven regels op basis waarvan zij vol overtuiging handelden. Ook die moeten veel scherper in beeld komen. Bepaalde gedragingen kunnen tegen de achtergrond van formele afspraken namelijk opmerkelijk zijn. Maar in het licht van bepaalde ongeschreven regels kunnen diezelfde gedragingen in de context van een specifieke groep, zoals die van een kabinet, soms best functioneel zijn, of we dat nu ‘verkeerd’ vinden of niet.

Dat blootleggen en onder ogen zien is oncomfortabel, en niet vrijblijvend. Schuilen kan niet meer.

Dit alles cultuur noemen kan, maar helpt niet bij de oplossing. Het frustreert een oprechte beoordeling van gedrag. Het getuigt juist van verantwoordelijkheidsbesef en moed om afstand te doen van cultuur als schaamlap in geval van maatschappelijk ongemak.

Dr. Ernst Graamans, prof. dr. Wouter ten Have en prof. dr. mr. Steven ten Have zijn verbonden aan de School of Business and Economics van de Vrije Universiteit Amsterdam. Ernst Graamans promoveerde in maart 2020 op onderzoek naar gedragsverandering in gemeenschappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden