Opinie

Opinie: ‘Al bij Walt Disney werd er gecanceld’

Wat kan en niet meer kan, wat in of uit is, is altijd in beweging. Linda Duits legt uit hoe cancelcultuur, net als popcultuur, een afspiegeling is van de tijd en al bestond bij de gebroeders Grimm en Disney.

Oorspronkelijk waren de dwergen van Sneeuwwitje kannibalen. Beeld Getty Images
Oorspronkelijk waren de dwergen van Sneeuwwitje kannibalen.Beeld Getty Images

Natuurlijk kan het niet meer dat Sneeuwwitje wakker gekust wordt door een prins. Ze ligt in coma en kent de jongeman in kwestie helemaal niet. Zomaar iemand zoenen is geen boodschap die we kinderen moeten meegeven. Dat vonden ook twee journalisten van een lokale Amerikaanse krant die een recensie schreven over Snow White’s Enchanted Wish, een attractie in Disneyland. Hun stuk leidde wereldwijd tot ophef: cancelcultuur! Je mag tegenwoordig ook niets meer.

De Sneeuwwitjecommotie was van korte duur, zoals dat gaat. Iedere dag is er wel iets of iemand de lul op Twitter, de machine loopt gesmeerd. Daardoor vergeten we heel snel, maar tegelijkertijd wordt alles onthouden. Het Sneeuwwitje-incident is bijgeschreven in het dossier over cancelcultuur.

Boycot zonder navolging

In dat dossier vinden we bijvoorbeeld die keer dat cultuurcriticus Jordan Peterson niet mocht komen spreken aan de Universiteit van Amsterdam en die keer dat schrijfster J.K. Rowling werd gecanceld vanwege haar transfobe uitspraken. Het probleem is alleen dat het bezoek van Peterson gewoon doorging. Zijn critici wilden alleen dat hij op het podium van repliek werd gediend. En ook Rowling kan je moeilijk afgelast noemen: haar boek Troubled Blood, over een seriemoordenaar in vrouwenkleding, stond wekenlang bovenaan de bestsellerlijsten.

Daar zit de crux. Mensen die klagen over cancelcultuur menen dat er sprake is van censuur, terwijl dat niet het geval is. Zulke klachten gaan voorbij aan een machtsvraag: is de partij die daartoe aanspoort daadwerkelijk bij macht om de persoon of het fenomeen te cancelen? Op sociale media wordt vaak opgeroepen tot een ban, zowel ter linker- als rechterzijde (denk aan alle incidenten met voorjaarseitjes/paaseitjes), maar zo’n boycot vindt zelden navolging.

Cancelcultuur is dus een term die de lading niet dekt. Hij wordt te pas en te onpas in de strijd gegooid om aan te geven dat er sprake zou zijn van een heksenjacht of afrekening. Activisten zouden te ver doorschieten of zich juist met al te frivole zaken bezighouden. ‘Cancelcultuur’ lijkt in die zin op ‘politiek correct’ – ook zo’n begrip dat vooral als verwijt wordt ingezet. Door iets te bestempelen als cancelcultuur wordt de discussie naar een metaniveau getrokken, en gaat het niet meer over het onderwerp waar het allemaal om te doen was. In dit geval: consent.

In het wetenschappelijk onderzoek naar gedrag op sociale media wordt daarom liever gesproken over ‘callout-cultuur’. Deze minder beladen term verwijst naar het benoemen van problemen als racisme en misogynie. Daarbij is er alsnog veel aandacht voor de vileine kant. Zo laten onderzoekers zien hoe sociale netwerken gedijen op relletjes en ruzies, omdat die voor veel ‘engagement’ zorgen. Die duistere kant bestaat dus, maar dat neemt niet weg dat de aangekaarte problemen relevant zijn om aan te kaarten.

Cultuur in beweging

Onze beschaving is niet statisch, cultuur is altijd in beweging. Gelukkig maar, want nog geen zeventig jaar geleden was Nederland helemaal niet zo’n gaaf land als je vrouw, zwart of lhbtq was. Verandering gaat langzaam en vereist inzet. Een belangrijk onderdeel daarvan is kritiek op onze media.

Films, televisie en muziek worden niet in een vacuüm gemaakt, maar door mensen die onderdeel zijn van een samenleving. Populaire cultuur biedt een venster waardoor we de wereld bekijken, maar is tegelijkertijd ook een afspiegeling van die wereld. Een wereld die dus lang seksistisch, racistisch en homofoob was. Zulke kritiek is geen recent verschijnsel: commentaar op Disneyprinsessen horen we al sinds de jaren zestig.

En laten sprookjes nou bij uitstek een voorbeeld zijn van hoe cultuur in beweging is. Deze verhalen gingen over leven en dood, en werden oorspronkelijk door volwassenen aan volwassenen verteld. Oorspronkelijk werd Roodkapje niet door een wolf opgegeten, maar verkracht. En de dwergen van Sneeuwwitje waren kannibalen, geen fluitende flexwerkers. Toen sprookjes opgeschreven werden, werden ze gekuist.

De Gebroeders Grimm wilden opvoedende boeken maken. Dat opschonen gebeurde dus om pedagogische redenen. Daarbij speelde gender een belangrijke rol.

Aansluiten op de tijdgeest

Van Grimm kennen we zo’n vijftien verhalen, terwijl ze er circa 200 verzamelden. De rest voldeed niet aan het toenmalige vrouwbeeld: de vrouwen waren niet netjes of geduldig genoeg. Sprookjes met een feministisch tintje werden herschreven: eigenzinnige vrouwen belandden op de brandstapel. Grimm, maar later ook Disney, censureerden en veranderden de verhalen dus, om ze te laten aansluiten op de tijdsgeest. Je kunt bediscussiëren of je dat terecht vindt of niet, maar dit is hoe cultuur werkt.

In een vroegere overlevering at de boze stiefmoeder van Sneeuwwitje trouwens organen. Dat zou zo’n Disneylandattractie nu toch behoorlijk akelig maken!

Nog even over die ride: de twee journalisten begonnen over dat onderwerp omdat Snow White’s Enchanted Wish in een nieuw jasje is gestoken. De oorspronkelijke attractie stamde nog uit 1955 en Disneyland wilde hem updaten, met lasers en zo. Bovendien werd de oude versie te eng gevonden. Waar de vorige eindigde met de dood van de heks, loopt het nu af met een kus.

‘Warmer’, volgens de mensen van het pretpark. Kortom, als er iemand meester is in zuivering en cancelcultuur, is het Disney wel.

Linda Duits Beeld -
Linda DuitsBeeld -

Linda Duits is sociaalwetenschapper en gespecialiseerd in populaire cultuur, in het bijzonder op het gebied van gender en seksualiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden