Max Pam en Paul Brill. Beeld Artur Krynicki

Ook marxisten dachten graag dat je een Nieuwe Mens kon creëren

Plus Max Pam en Paul Brill

Eén kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Deze week: dekolonisering van de wiskunde.

Lastig, die cijfers

Sylvana Simons van Bij1 heeft in de Amsterdamse gemeenteraad voorgesteld om in het onderwijs op de middelbare scholen ‘de wiskunde te dekoloniseren’. Daar is om gelachen, want niemand begreep wat zij bedoelde.

Bedoelde zij dat witte boze mannen wiskunde doceren op een manier die onderdrukkend is voor de zwarte medemens? Of ging ze een stap verder en meende zij dat bijvoorbeeld de stelling van Pythagoras het resultaat is van een soort denken, waarin koloniale uitbuiting voorop staat? Doorredenerend kom je tenslotte uit bij de vraag of er politiek gekleurde vormen van wiskunde bestaan?

De nazi’s dachten van wel. Joden zijn over het algemeen goed in wiskunde en toen in 1933 in Duitsland de ambtenarenwet werd ingevoerd, leidde dat tot een massaal ontslag onder wiskundigen. Zij werden het mikpunt van de NSDAP-hoogleraar Ludwig Bieberbach, een vooraanstaand mathematicus, die pleitte voor ‘de arisering van de wiskunde’. ­Arische wiskunde zou, anders dan Joodse ­wiskunde, de nadruk willen leggen op geometrische figuren en kansberekening.

In de Sovjet-Unie is lang gedacht dat er zoiets zou bestaan als marxistische wiskunde – althans, dat was de officiële lijn. Een wiskundig proefschrift kreeg een voorwoord mee waarin stond dat de ontvouwde ideeën geheel in overeenstemming waren met de dialectische opvattingen van Marx en Lenin. 

Zo’n voorwoord was voor de ­bühne, want Russische wiskundigen wisten wel beter. Als er inderdaad marxistische wiskunde had bestaan, zou de eerste Spoetnik al bij de lancering terug op de grond zijn gestuiterd.

Toch heeft men in de Sovjet-Unie lang de hoop gekoesterd op een marxistische wetenschap. In de zaak-Lysenko heeft dat letterlijk tot rampen geleid. Trofim Lysenko was een bioloog en landbouwkundige. Hij meende ontdekt te hebben dat erfelijke eigenschappen van individuele organismen worden beïnvloed door veranderingen in de omgeving, wat reuzegoed uitkwam, omdat zo’n fenomeen direct aansloot bij het marxisme. 

Ook marxisten dachten graag dat je een Nieuwe Mens kon creëren, als je de sociale omstandigheden maar op de juiste manier veranderde. Lysenko noemde de Mendeliaanse genetica, zoals die in het Westen werd bedreven, een reactionaire pseudowetenschap. 

Hij kwam hoog in de Sovjet-hiërarchie te staan, maar uiteindelijk bleek er niets van zijn ideeën te kloppen. Hij werd langzaam doodgezwegen en stierf in 1976.

De filosoof Ludwig Wittgenstein heeft eens ­gezegd dat de wiskunde puur uit tautologieën (a=a) bestaat. Daarom onthult zij in wezen niets nieuws en is zij ontdaan van elke politieke invulling. Lach daarom niet te veel om Sylvana ­Simons. Vermoedelijk heeft zij, zonder het zelf te beseffen, iets aangeraakt waarover de grootste denkers hebben nagedacht.

Max Pam

Schone handen

Ooit ben ik, 6 of 7 jaar oud, verkleed als Chineesje naar een kinderpartijtje gegaan – waarvoor alsnog excuus – maar eenmaal opgegroeid heb ik nooit meer de aanvechting gehad om mij te vermommen als sultan, indiaan of Afrikaans stamhoofd. Leve de uiterlijke verfraaiing, maar verkleden is iets voor kinderen.

Het vreemdste aan de blackfacefoto’s van de Canadese premier Justin Trudeau vind ik dan ook die behoefte aan een exotische gedaantewisseling. En ja, dat hij nu juist kiest voor een zwart gezicht is ook nog eens ongepast gezien de geschiedenis van de blackface minstrelshows, die tot de jaren vijftig van de vorige eeuw vooral in de Verenigde Staten populair waren, maar ook in Canada geregeld werden opgevoerd. Die shows, waarin witte acteurs hun gezicht zwart schminkten, zaten vol met beledigende stereotypen over zwarten.

Maar de foto’s dateren van achttien jaar en langer geleden. En wat je ook van Trudeau kunt zeggen, niet dat hij zich als politicus heeft ingelaten met ideeën en stromingen met een racistische inslag. Integendeel, diversiteit en inclusiviteit staan bij hem hoog in het vaandel. 

Er is in Canada geen minderheid van betekenis die niet een ministerspost in zijn regering heeft gekregen. Aan de dekolonisatie van de wiskunde heeft hij zich weliswaar niet gewaagd, maar verder zijn ­alle registers van het progressieve orgel open­getrokken.

Je zou dan ook verwachten dat een ferme verontschuldiging voor zijn jeugdige onnadenkendheid voldoende zou zijn. Maar nee, het schandaal ettert door en werpt een forse schaduw over zijn herverkiezingscampagne. De verkiezingen zijn over een maand. De uitkomst is een stuk onzekerder geworden.

Het valt niet te bewijzen, maar ik denk dat de morele verhevenheid die hij in zijn publieke ­optreden cultiveert, zich hier tegen hem keert. Wie hoog te paard zit, valt extra hard bij een struikelpartij.

Bovendien heeft Trudeau moeten ervaren dat het lastig is om in de politiek de handen volledig schoon te houden. Zo zette hij zijn minister van Justitie onder druk om af te zien van vervolging van een groot bouwbedrijf wegens het betalen van steekpenningen, uit vrees dat de onder­neming haar biezen zou pakken. Maar de hoogste toezichthouder van het land oordeelde dat hij hiermee buiten zijn boekje was gegaan.

Ook de invoering van een CO2-belasting stuitte op forse tegenstand. Door dit alles zijn zes van de tien provincies in de handen van rechtse opponenten van Trudeaus Liberale Partij gevallen. De Nieuwe Tijd die zijn verkiezingszege in 2015 heette in te luiden, heeft bepaald nog niet afgerekend met de oude vormen en gedachten.

Paul Brill

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden