Johan Fretz. Beeld Artur Krynicki
Johan Fretz.Beeld Artur Krynicki

Nooit eerder toonde voormalig liberaal Mark Rutte zijn autocratische trekjes zo schaamteloos

PlusJohan Fretz

‘Het is geen House of Cards,” zei ex-verkenner Annemarie Jorritsma. Inderdaad: het was eerder Memento. Drie zeer intelligente mensen – Mark Rutte, Kajsa Ollongren en Jorritsma zelf – leden alle drie aan acuut en extreem selectief geheugenverlies. Volstrekt ongeloofwaardig, maar dat wisten we vorige week al.

Het interview waarin Rutte glashard ontkende dat hij ooit over Pieter Omtzigt had gesproken, was ijzingwekkend. Ik zag iets wat ik nog niet eerder had gezien. Normaal lacht hij zich door leugens heen, waardoor je aan jezelf gaat twijfelen. Nu wierp hij de journalist een ijskoude, stalen blik toe. “Niemand gaat hier uitleg over geven.”

Rutte was de overheid geworden. Hij dicteerde ons wat er zou gebeuren. Nooit eerder toonde de voormalig liberaal zijn autocratische trekjes zo schaamteloos.

Toch ervaar ik na zijn zoveelste ontsnapping nauwelijks nog woede, eerder murwheid. Dezelfde onverschilligheid en gelatenheid als na een coronapersconferentie. De hoop op versoepelingen is allang vervlogen: dit is de realiteit, we zitten erin gevangen.

Zo ook hier. Het patroon is: Rutte liegt, Rutte holt de informatievoorziening uit, de controlefunctie van de Kamer, de transparantie van het bestuur en daarmee de democratie en de rechtsstaat, maar aan het einde van een penibel gevecht zit hij er nog steeds.

Ruttes grootste prestatie in tien jaar premierschap is dat hij Nederland er gevoelsmatig diep van heeft overtuigd dat hij onvervangbaar is. We kunnen ons niet meer voorstellen dat hij op een dag vertrekt. Dit is inderdaad zíjn land geworden. Laat hem nog tien jaar zitten en wij zijn een soort Hongarije.

Genoeg mensen die vrolijk nog tien jaar op hem zouden stemmen. Want wie denkt dat zijn ongeoorloofde inmenging in de positie van een onafhankelijk Kamerlid en de leugens daarover veel indruk maken op de meerderheid van dit land, heeft het mis. Miljoenen Nederlanders begrijpen de ophef niet en vinden Rutte nog altijd een prima premier. Je hoort ze roepen: het is crisis, hebben we niets beters te doen?

Zo gaat dat dus, wanneer je sluipenderwijs alle macht naar je toetrekt, valt het niet meer op. Het Nieuwe Normaal, zou Rutte zelf zeggen. En hij komt ermee weg, niet ondanks de extreem toegenomen ongelijkheid onder zijn bewind, maar juist dankzij die ongelijkheid. De kloof groeide, maar bij elke kloof kun je ook aan de goede kant staan.

Veel mensen ervaren welvaart, groeiend vermogen, en worden nooit geconfronteerd met schrijnende armoede, discriminatie of kansenongelijkheid. Waar zeuren al die mensen toch over? Bij positivo Rutte voelen ze zich thuis. Zijn zonden zien ze met liefde door de vingers.

Maar die stockholmsyndroomachtige verslaving aan Rutte zien we ook bij zijn tegenstanders. Zo verwijten velen Kaag nu dat haar belofte van ‘nieuw leiderschap’ niets waard blijkt. Maar het feit dat de motie van afkeuring die zij samen met Wopke Hoekstra indiende als slap wordt gezien, komt juist door Ruttes moedwillige devaluatie van zulke moties.

Een motie van afkeuring is de ernstigste inhoudelijke terechtwijzing die men kan inzetten in onze parlementaire democratie. Doorgaans leidt dat tot aftreden van een bewindspersoon. Maar dan moet die bewindspersoon wel verantwoordelijkheid nemen, voorbij de eigen machtshonger.

Kaags conclusies over Rutte waren dodelijk. Maar ze weigerde om voor de show, midden in een crisis, een premier weg te sturen die nota bene al is afgetreden, in de wetenschap dat Rutte dan als fractievoorzitter alsnog aan de formatietafel komt zitten. In Kaags ogen betekent nieuw leiderschap dat je zelf opstapt wanneer je herhaaldelijk onzuiver hebt gehandeld en het vertrouwen van de Kamer hebt verloren. Iedereen die iets anders van haar had verwacht, had niet moeten stemmen op een topdiplomaat, die in die hoedanigheid dondersgoed weet hoe je autocratische, immorele haantjes schaakmat zet.

Het is niet haar schuld dat Rutte nog niet is opgestapt. Maar al kunnen we het ons misschien dan niet voorstellen: de dag dat hij vertrekt is na donderdag zeer nabij.

Johan Fretz is schrijver en theatermaker. Hij schrijft op woensdag en zaterdag een column voor Het Parool.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden