Plus Om de wereld

Niets in de politiek is moeilijker dan het pluche loslaten

In de rubriek 'om de wereld in 800 woorden' één kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Door Max Pam en Paul Brill. Deze week: aangeschoten wild.

Angela Merkel. Beeld epa

Pam

De politicus die zegt op te stappen, maar die toch blijft zitten, manoeuvreert zichzelf in een positie van machteloosheid. Dat gaat Angela Merkel overkomen, nu zij haar functie als partijleider van het CDU heeft neergelegd, maar wel bondskanselier wil blijven tot 2021.

Zelf heeft zij altijd beweerd dat die twee banen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, zodat ze ingaat tegen haar eigen opvattingen. Daardoor zal ze aan status verliezen, de opvolgers zullen de messen slijpen en de kiezers komen niet terug. Haar politieke overlevingskans lijkt klein en ik ben blij dat ik niet in haar schoenen sta.

Dat laatste is wel erg gemakkelijk gezegd. Ik weet nog hoe ik het eens was met de schrijver A. den Doolaard (1901-1994), toen hem door Mies Bouwman werd gevraagd wat hij als eerste zou doen als hij morgen tot minister-president werd benoemd. Hij antwoordde ferm: "Aftreden!"

Aangeschoten wild is een diersoort die overal in de maatschappij voorkomt. Wanneer een voetbaltrainer na tien wedstrijden zegt dat hij aan het eind van het seizoen zal vertrekken, dan kan hij beter meteen ophoepelen. Jouw spelers gaan niet voor jou door het vuur als jij niet voor hen door het vuur gaat.

Niets in de politiek is moeilijker dan het pluche los te laten. Wie geen afscheid kon nemen, was Joop den Uyl. Het tv-programma Andere Tijden heeft eens een fascinerende reconstructie gemaakt van de opvolging van Joop als PvdA-lijsttrekker, en dus als potentiële minister-president.

De kroonprinsen Jos van Kemenade, André van der Louw, Marcel van Dam en Ed van Thijn zaten maar te delibereren hoe ze Joop weg moest krijgen, maar die had daar helemaal geen zin in. Helemaal aan het eind, toen er alweer verkiezingen waren geweest en de opvolgers stuk waren vergaderd, kwam Joop ineens aanzetten met Wim Kok. Toen had niemand meer de puf om nee te zeggen, maar liever was Den Uyl zelf nóg een keer doorgegaan.

Koks premierschap eindigde in 2002 in mineur door de moord op Fortuyn en de val van Srebrenica. Balkenende vertrok na drie mislukte kabinetten met de staart tussen de benen. Rutte houdt moedig vol als die nederzetting die weerstand biedt aan de Romeinen, maar iedereen voelt dat zijn houdbaarheidsdatum nadert. Het afscheid gaat hem moeilijk vallen.

Een van de weinigen die vertrok als een gloeilamp - pats, in één keer uit - is Alexander Pechtold. De D66-leider wilde meer voor zijn kinderen zorgen. Omdat het veel meer kinderen bleken te zijn dan hij zelf had gedacht, mogen wij hier niet spreken van een sprong in de duisternis, maar eerder van een sprong in de ballenbak.

Max Pam

Toen hij in 1951 opnieuw premier werd, was Winston Churchill fysiek eigenlijk al te zwak om het land te leiden. Beeld anp

Brill

Misschien wel het moeilijkste onderdeel van politiek leiderschap is om er op een goed moment en zonder al te veel heisa een punt achter te zetten. Deze gave is niet velen gegeven.

"Elke politieke carrière eindigt in een mislukking," zei de controversiële Britse politicus Enoch Powell, die in 1968 zichzelf de das omdeed met zijn geruchtmakende 'Rivers of Blood'-toespraak over immigratie. Hij werd uit het Tory-schaduwkabinet gezet.

Powells uitspraak is een beetje overdreven, maar een kern van waarheid zit er wel in. Wat zeker veel voorkomt is dat politieke leiders net iets te lang op hun post blijven.

Ook bij Angela Merkel doet zich dat euvel voor. Onder haar leiding leden de Duitse christendemocraten in september vorig jaar een forse verkiezingsnederlaag. Ze was op dat moment twaalf jaar bondskanselier en achttien jaar partijleider. Ondanks het verlies genoot ze zelf nog een redelijke populariteit. Had ze toen afstand gedaan van het leiderschap, dan had ze zichzelf en haar partij veel ellende bespaard.

Maar ze ging plichtmatig aan het formeren, de beoogde coalitie met de liberalen en de groenen mislukte en het duurde eindeloos voordat een pact met de SPD en zusterpartij CSU was beklonken. De nieuwe regering miste elke schwung. In Beieren en Hessen werden zowel christendemocraten als sociaaldemocraten daarvoor electoraal afgestraft.

Nu ziet ze alsnog in dat een wisseling van de wacht is geboden, maar die verloopt in etappes. Op korte termijn krijgt de CDU een nieuwe partijvoorzitter, Merkel wil als bondskanselier aanblijven tot 2021. Het is twijfelachtig of dat voor haarzelf en voor haar opvolger een werkbare situatie is.

Misschien is het een troost dat ze zich in goed gezelschap bevindt met haar gebrekkige timing. Toen hij in 1951 opnieuw premier werd, was Winston Churchill fysiek eigenlijk al te zwak om het land te leiden. Er kwam nog een beroerte bij. De tweede ambtstermijn werd het onfortuinlijke naspel van een politieke reus.

Charles de Gaulle, Willy Brandt, Margaret Thatcher - stuk voor stuk zaten ze hoog te paard en alle drie beleefden ze een pijnlijke aftocht. Ook Amerikaanse presidenten ontkomen er vaak niet aan, al bepaalt de kalender het tijdstip van aftreden. Lyndon Johnson kon bogen op hervormingen van historisch formaat. Maar de Vietnamoorlog hing als een grote donderwolk boven het laatste jaar van zijn presidentschap.

Er zijn natuurlijk ook leiders die goed aanvoelen wanneer ze moeten vertrekken. Zo zag François Hollande vorig jaar wijselijk af van een nieuwe termijn als president van Frankrijk. Zijn nalatenschap is flinterdun. Dan toch maar liever een krachtige symfonie met een finale in mineur.

Paul Brill

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden