Opinie

'Mogelijkheden referenda burgervriendelijk verruimen'

Krijgt het referendum meer ruimte in Amsterdam? Wel als het aan het college ligt. Niesco Dubbelboer, Thijs Vos en Arjen Nijeboer van Meer Democratie zijn gematigd enthousiast.

Advies aan college: Wees zorgvuldig bij uitbreiding Beeld Rink Hof

Woensdag bespreekt een raadscommissie de plannen van het college om de mogelijkheden voor referenda in Amsterdam te verruimen. Die ambitie juichen wij toe, het is in elk geval een verademing in het licht van de afschaffing van het landelijke referendum.

Naast diverse goede ideeën zitten er echter ook elementen in de plannen die - ongetwijfeld onbedoeld - een verslechtering inhouden. Wij roepen het college en de raad op om de hervorming ook echt een verbetering te laten zijn.

Het referendum moet een instrument zijn van burgers om het representatieve stelsel aan te vullen en te corrigeren als dit niet meer representatief is. Het moet geen instrument van ­politici zijn om de bevolking in een gewenste richting te masseren.

Het is daarom niet goed om de raad of het college het recht te geven een referendum (bijvoorbeeld over vuurwerk) uit te schrijven. Dat zijn geen referenda, maar ­plebiscieten. Uit internationale ervaringen blijkt dat misbruik dan snel om de hoek komt kijken.

Politici gebruiken plebiscieten meestal om eigen interne problemen op te lossen (zie de brexit) of om een bijzondere legitimatie voor de door hen ­gewenste opties te kweken (zie het recente vluchtelingenplebisciet van Viktor Orbán). Ook al zijn de intenties van het huidige college goed, er wordt wel een precedent geschapen waar ­later politici misbruik van kunnen maken.

Objectieve criteria
De huidige referendumverordening stelt allerlei eisen en beperkingen, waardoor over de meeste onderwerpen geen referenda mogelijk zijn. Het is positief dat het college meer besluiten referendabel wil maken. Het stelt voor referenda niet langer te beperken tot alleen raadsbesluiten in de zin van de Algemene Wet Bestuursrecht, maar ook referenda over bepaalde collegebesluiten mogelijk te maken.

Niet goed is dat het college oppert om de raad per geval te laten bepalen of een referendum mogelijk is. Dat is slecht voor het gevoel van rechtszekerheid en fair play van burgers.

Een referendum wordt aangevraagd door burgers, omdat zij het oneens zijn met het handelen van de raad of omdat de raad een onderwerp te lang laat liggen. Als de raad dan naar believen een referendum kan toelaten of afwijzen, vergroot dat het cynisme over en de afkeer van politiek.

Bij de toelating van referenda is de raad immers rechter in eigen zaak. De oplossing is om glasheldere, objectieve criteria in de verordening te zetten waarover wel en niet referenda kunnen worden aangevraagd.

Ook spreekt het college zich niet duidelijk uit tegen de lange aanvullende lijst met specifieke en thematische uitzonderingen in de huidige verordening, die bovendien lang niet altijd helder en objectief zijn.

Zo is in Amsterdam de uitzonderingsgrond van spoedeisendheid al ­diverse keren misbruikt door politici. Ook de uitzonderingsgrond van 'overige zwaarwegende belangen die zich verzetten tegen een referendum' is zo vaag, dat die altijd wel aangegrepen kan worden.

Demofobie
Referenda moeten ook mogelijk zijn over gemeentelijke belastingen, bestemmingsplannen en de indeling in stadsdelen en bestuurscommissies. Angst hiervoor is onterecht.

Internationaal onderzoek naar belastingreferenda laat zien dat belastingverhogingen lang niet altijd worden afgewezen, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht. En de inrichting van het bestuurlijk stelsel zelf is bij uitstek geschikt voor referenda. Zo zijn referenda historisch ooit begonnen.

In een democratie hoort de 'vorm' van de overheid immers per definitie door de meerderheid te worden gesteund. Voor volksinitiatieven (burgervoorstellen waarover een volksstemming kan worden ­gehouden) stelt de huidige verordening zelfs dat die niet mogen raken aan een raadsbesluit waarover een referendum is gehouden óf kon worden gehouden.

Dat maakt zo'n beetje elk volksinitiatief bij voorbaat overbodig. Angst - demofobie - is een slechte raadgever en staat veel waardevols in de weg, zoals meer publiek debat, meer betrokkenheid en meer zeggenschap voor burgers. In het buitenland bestaan referendumstelsels die veel verder gaan dan het Amsterdamse.

Referendumdemocratieën doen in degelijke besluitvorming en respect voor andermans rechten allerminst onder voor strikt representatieve stelsels. Wij roepen het college en de raad daarom op om burgervriendelijk en zorgvuldig te zijn bij het verruimen van de mogelijkheden voor referenda in Amsterdam.

Niesco Dubbelboer, Thijs Vos en Arjen ­Nijeboer zijn verbonden aan de beweging Meer Democratie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden