Opinie

'Machtiger partij mag geen excuus zien voor misbruik'

In de #MeToo-discussie speelt ook het fenomeen 'overdracht': het projecteren van gevoelens op anderen, schrijft Witte Hoogendijk. Maar dat is geen excuus voor misbruik.

Beeld Anne Stooker

De #MeToo-discussie over seksueel misbruik wordt gesimplificeerd door de nadruk te leggen op het fysieke misbruik, terwijl het onderliggende probleem vaak het psychische misbruik betreft.

Bij psychisch misbruik kan sprake zijn van gewone hofmakerij. Het enige verschil is dat er een ongelijkheid in positie bestaat.

Hoewel deze vorm van misbruik de lichtste lijkt, komt deze het meeste voor en kan ze verstrekkende gevolgen voor het slachtoffer hebben. Deze ongelijkheid in positie kan een intimiderend of afhankelijk makend effect hebben, zoals het krijgen van een beoordeling of verlenging van een contract.

Maar een nog belangrijker psychisch effect van de ongelijkheid in positie is een fenomeen dat overdracht wordt genoemd. Bij overdracht worden gevoelens en wensen op een andere persoon overgedragen dan voor wie ze oorspronkelijk bedoeld waren. Pubermeisjes die verliefd worden op Justin Bieber zouden deze jongen in de supermarkt niet zien staan.

Het is de positie op het podium in de schijnwerpers die hen doen denken dat zij van hem houden. De overdracht is dus niet iets afwijkends, maar juist een fenomeen dat in elke ongelijke (werk)relatie kan optreden.

Buiten de lijntjes
In verschillende vakgebieden wordt anders met deze positief geladen overdrachtsgevoelens omgegaan. Hoewel bijvoorbeeld het veld van de kunsten en dat van de wetenschap beide creatieve processen volgen en vaak onder één dak worden ondergebracht, lijken zij tegenpolen waar het de omgang met overdracht betreft.

Daar waar de kunsten een vrijplaats vormen voor de expressie van emoties als liefde, volgt de wetenschappelijke creativiteit overwegend rationele wegen.

Daar waar 'buiten de lijntjes kleuren' in de kunsten erbij hoort, volgen de wetenschappen (natuur)wetten en protocollen. De overdracht heeft binnen de kunsten vrij spel.

Niemand kijkt ervan op als groupies na een popconcert worden uitgenodigd in de kleedkamer voor seks met hun idool. Om nog maar te zwijgen van de omgang van toneel-, televisie- en filmgrootheden met hun beginnende talenten.

Wat dat betreft hebben de kunsten nog een inhaalslag te maken en kunnen de wetenschappen hen de weg wijzen.

Binnen de geneeskunde bijvoorbeeld, en in versterkte mate binnen de psychiatrie, is regelmatig sprake van de overdracht van positieve gevoelens van de patiënt naar de dokter, die almachtige, over leven en dood beschikkende, verzorgende figuur.

Ontslag op staande voet
Daarom worden artsen in hun opleiding ge­attendeerd op dit patroon, opdat ze ervoor waken de overdrachtsliefde niet te beantwoorden. Artsenorganisaties stelden hierover al in 1994 gedragsregels op.

Witte Hoogendijk, hoogleraar psychiatrie. Beeld -

De Amerikaanse psychiater Glen Gabbard schreef hierover het artikel Prevention of Boundary Violations, met praktische tips voor artsen.

Een andere zeer effectieve preventieve maatregel tegen misbruik van de overdracht is dat dergelijk misbruik reden voor ontslag op staande voet kan zijn; daarvan is sprake als je tijdens of binnen twee jaar na het beëindigen van de behandeling een seksuele relatie met je patiënt aangaat. En dat geldt ook voor misbruik van de overdracht binnen het onderwijs aan studenten en stagiaires.

De verantwoordelijkheid voor het voorkomen van misbruik, of dit nu fysiek of psychisch is, ligt altijd bij de machtiger partij.

Het kan in sommige gevallen dan wel onhandig zijn je - als minder machtige partij - uitdagend te kleden, al dan niet onder invloed van alcohol intiem te worden of een overdrachtsverliefdheid te ontwikkelen, maar de machtiger partij mag daarin nooit een excuus zien om hier misbruik van de maken.

Dat is de verantwoordelijkheid die komt met macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden