opinie

'Je wilt niet gedomineerd worden, ook niet door je eigen overheid'

Van New York tot Hongkong maar natuurlijk ook in Amsterdam werden de afgelopen jaren pleinen bezet in vaak ongeorganiseerde en langdurige protesten. Wat zegt deze nieuwe vorm van protest? Emeritus-hoogleraar Herman van Gunsteren schreef er een boekje over.

In 2012 hield de Occupy-beweging wekenlang het Beursplein bezetBeeld anp

Hij bekijkt de politiek inmiddels met een betrokken, soms wat ironische afstandelijkheid. Emeritus-hoogleraar Herman van Gunsteren (74) onderzocht als het om politiek gaat tal van onderwerpen, van de kloof tussen kiezers en gekozenen tot het kuddegedrag van Haagse journalisten, maar bestudeerde ook hoe lastig het is te stoppen, of het nu met roken is of met demonstreren. In het boekje Pleinburgers ondernam hij een eerste poging om te kijken hoe een democratie om moet gaan met onorthodoxe vormen van verzet van burgers.

Waar komt uw fascinatie met de pleinprotesten uit voort?
'Ik was getriggerd door de protesten in Stuttgart tegen de bouw van een nieuw station. De Duitse autoriteiten dachten eerst dat de demonstranten chaoten waren, maar het bleken mensen te zijn met een gewone baan die na hun werk gingen demonstreren. Dat is heel opmerkelijk.'

'En deze protesten worden her en der in de wereld gehouden. Ik was al aan het denken over de terugkeer van de massa's. In de negentiende eeuw was er een sterke trek naar de steden en wisten de autoriteiten geen raad met de soms revolutionaire massa's. Later zijn die mensen gedomesticeerd, de vrouwen en kinderen thuis, de mannen in de vakvereniging, de kerk en de sportclub. Nu verschijnen er nieuwe massa's waar de autoriteiten zich geen raad mee weten. Dat is anders dan bij demonstraties waar de organisatie en de rituelen bekend waren. Nu komt protest plotseling op, mensen kunnen zich heel snel samenvoegen, niet iedereen weet waar het over gaat of wat de doelen zijn. In Nederland hebben we het eigenlijk nog niet gezien. Maar het kan wel komen.'

Waarom staan de autoriteiten vaak zo onbeholpen tegenover deze manifestaties?
'Het is nieuw terrein. Pleinbezettingen zijn internationaal besmettelijk, net als revoluties in de negentiende eeuw. Mensen komen ineens weer fysiek bijeen. De media hebben er ook moeite mee. Er zijn geen standaardverhalen waarin journalisten hierover kunnen berichten.'

'Bij protest denken we aan leiders, een program en een organisatie. Maar die zijn er vaak niet. Er zijn niet altijd afspraken te maken, zoals bleek bij de Maagdenhuisbezetting, toen de bestuurders dachten dat de bezetters het pand zouden verlaten en het plotseling anders werd.'

Welke rol kunnen die protesten hebben?
'Het is goed naar de onvrede te luisteren, maar je moet zeker niet altijd luisteren naar de oplossingen. Bij de Maagdenhuisbezetting was de stelling dat er iets mis is met de universiteit, en dat klopt. Maar de voorstellen van de bezetters om daar iets aan te doen, helpen niet. Ander voorbeeld: Ayaan Hirsi Ali studeerde bij mij. Ze was heel goed in het waarnemen van onrecht. Maar haar remedies waren minder sterk. Die waren vaak het onrecht met een minteken ervoor.'

Wat zijn de motieven achter de protesten?
'Het kan zijn dat mensen een democratisch tot stand gekomen compromis afwijzen, zoals de bed-bad-en-broodregeling. Dan komt er een tegenbeweging op gang. En er zijn besluiten die zo belangrijk zijn dat gezegd wordt dat de bevolking er zelf over moet oordelen en niet alleen de politici.'

De samenleving is minder kenbaar, maar er zijn veel meer gegevens beschikbaar.
'Die informatie gaat alle kanten op en mensen hebben meer mogelijkheid om informatie te verspreiden. Mensen kunnen hun beslissing veranderen op basis van die informatie. Kijk naar Haren, het project-X feest: niemand zag het aankomen. Het zijn samendrom-effecten. Dat zie je in Den Haag bij journalisten. Daar zag ik journalisten zich verzamelen bij een roltrap. Wat gaat er gebeuren? vroeg ik. Een journalist zei: 'Niks, maar als het gebeurt, moet ik er bij zijn.' Het is onvoorspelbaarder geworden. Ook bij kiezersonderzoek zie je dat. Mensen stemmen niet overeenkomstig hun achtergrond, hun religie, of weet ik wat. Ze stemmen vrij.'

Veel mensen zullen zeggen dat verzet tegen democratische beslissingen niet legitiem is. Wat vindt u daarvan?
'Ik ben republikein. Wat voorop staat, is niet gedomineerd worden, niet puur de wil van de meerderheid. Je wilt ook niet door de eigen overheid gedomineerd worden. Soms zijn democratische besluiten evident onrecht of onzin, zoals de bed-bad-en-broodregeling. Maar er zijn in Nederland vrij veel manieren om verzet aan te tekenen. We zijn gebonden aan verdragen. Bij de rechter kun je bezwaar maken, er is de Nationale Ombudsman.'

Is er geen laatste woord in een democratie?
'Jawel, maar er is niet één persoon of één instantie die altijd het laatste woord heeft. Soms komt de politiek er niet uit. Dan komt een kwestie bij de rechter, zoals bij euthanasie en stakingen. De wetgever mag de regels wijzigen, maar is ook gebonden aan principes.'

Uw boek is een soort advies. In hoeverre zijn politici in staat te leren?
'Het leervermogen van de overheid is klein. Een aantal politici leert wel of beheerst het. Burgemeester Eberhard van der Laan heeft dat goed aangevoeld bij de Maagdenhuisbezetting, en ook bij een aantal demonstraties rond het Midden-Oosten. In deze ongekende samenleving zit het lokale bestuur dichter bij de problemen.'

'Ik heb vaak gezien dat het leuke aan politici verpietert zodra ze in functie zijn. Maar sommigen lukt het, bijvoorbeeld Henk Kamp. Mensen denken dat je heel slim moet zijn voor zo'n functie, maar je moet goed met anderen kunnen omgaan.'


Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.

Beeld Mats van Soolingen
Herman van Gunsteren

Emeritus-hoogleraar
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden