Opinie

‘Is deze crisis een louterende ervaring, die de mens weer op het rechte pad brengt?’

Een virus komt ons vertellen dat de wereld er anders uit gaat zien, schrijft antropoloog Oskar Verkaaik, en in één klap zijn de populisten niet meer nodig. ‘Behalve vrijheid blijken ook opeens gelijkheid en vooral broederschap weer iets te betekenen.’

Beeld ANP

Er was een tijd in Europa dat de mensen in het midden van een pandemie massaal kwamen bidden, boete deden of op bedevaart gingen. In Nederland zijn er maar weinigen die op die manier op de coronacrisis reageren. Toch steekt de gedachte dat een crisis een louterende ervaring kan zijn die de mens weer op het rechte pad brengt hier en daar de kop op. We kerken niet meer, maar daarmee is nog niet alle christelijkheid uit ons verdwenen.

Je zag het bij De Wereld Draait Door direct na de alom bewierookte speech van Mark Rutte. Hoogleraar Barbara Baarsma en documentairemaker Felix Rottenberg spraken de hoop uit dat de coronacrisis ertoe zou leiden we straks eindelijk op een fatsoenlijke manier met zzp’ers zullen omgaan. De crisis, betoogden ze, laat zien hoe kwetsbaar de zzp’er is: een les die het virus ons komt leren. En als het nieuwe coronavirus eenmaal is verslagen, zo hoopten ze, gaan we die les omzetten in eerlijkere werkomstandigheden voor iedereen.

Aan dezelfde tafel kwamen ook de mensen uit de zorg, de politie en het onderwijs langs. Rutte had ze bedankt voor hun geweldige werk. Maar ja, erg goed betaald zijn ze de laatste jaren niet. Ook dat moest nu maar eens veranderen. Het coronavirus als supermachtig actiemiddel, krachtiger dan welke staking ook.

Venetië

Je hoort soortgelijke geluiden in kringen van natuurbeschermers. Het water in Venetië is helderder dan ooit. De stikstofwolken in China zijn al grotendeels verdampt. De CO2-uitstoot rondom onze wegen zal ongetwijfeld spectaculair dalen. Een student van mij, die onderzoek doet in natuurbeschermerskringen, rapporteert over ideeën dat het nieuwe coronavirus een manier is van onze planeet om zichzelf te beschermen. Tref mensen in hun gezondheid en hun portemonnee, en ze leren de waarde van de natuur kennen – dat idee. En inderdaad, voor de natuur zou het wel eens een topzomer kunnen worden.

We leven in een wereld die sinds de jaren tachtig door mensen als Ronald Reagan en Margaret Thatcher politiek is vormgegeven. Volgens Thatcher was de mondiale neoliberale dominantie onvermijdelijk. Haar beroemde Tina-principe – there is no alternative – leerde ons dat we wel moesten privatiseren omdat de hele wereld dat nu eenmaal deed en we berooid achter zouden blijven als we ons aan die trend zouden onttrekken. Elke politieke verbeelding over een andere samenleving is sindsdien de kop ingedrukt. We willen wel anders, maar we weten niet meer hoe. En dus bloeien de populisten op, want hoewel die ook geen alternatief bieden, houden ze wel de belofte van radicale verandering levend.

En nu komt het virus ons vertellen dat er toch een – niet-populistisch – alternatief is. Dat het toch mogelijk is dat een liberale regering ervoor gaat zorgen dat de zzp’er minder kwetsbaar is en minder wordt uitgebuit. Dat een minder vervuilde wereld wel mogelijk is. Dat we de publieke sector wel op waarde kunnen schatten.

Opeens is er een virus dat laat zien dat dat allemaal helemaal niet zo moeilijk is. Dat een wereld weer mogelijk is waar kinderen massaal buiten spelen, zoals in het Nederland van nu. Of waar Italianen en Spanjaarden hun verveling bestrijden door op hun balkonnetjes te gaan zingen. Behalve vrijheid blijken ook opeens gelijkheid en vooral broederschap weer iets te betekenen. Als we maar willen. Als we maar bereid zijn de zonde van het politieke eigenbelang achter ons te laten.

Dwingend virus

De christen met enig historisch besef weet natuurlijk dat de mens, als de crisis eenmaal is bezworen, snel weer terugvalt tot het gedrag dat God ertoe bracht de mensheid te straffen. Boetedoening en loutering hebben helaas maar een beperkte houdbaarheid. Maar daar gaat het niet om. De solidariteit waartoe nu wordt opgeroepen, kan nooit gerealiseerd worden binnen de beperkte politieke verbeelding van het alternatiefloze liberalisme. We móeten wel geloven, plotseling, omdat een virus ons daartoe dwingt, in een eerlijkere en schonere wereld, omdat er nu van ons iets anders wordt gevraagd. Als de crisis voorbij is… maar zo ver is het nog niet.

Oskar Verkaaik werkt als ­voorzitter van de afdeling antropologie aan de ­Universiteit van Amsterdam.Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden