Derk Sauer. Beeld Artur Krynicki
Derk Sauer.Beeld Artur Krynicki

In hoeverre zijn de Russen schuldig aan dit drama?

PlusDerk Sauer

Derk Sauer

Wat mij als de dag van gisteren bijblijft aan de opening van McDonald’s op het Moskouse Poesjkinplein zijn niet zozeer de ellenlange rijen op die koude januaridag in 1990, of de opwinding van de Moskoviet in afwachting op een echte hamburger – nee, voor mij was het de stralende glimlach van de kassières en bovenal de schone toiletten.

Ik schreef destijds een stukje over de uitvoerige training van het McDonald’s-personeel, hoe een speciaal ingevlogen coach de kassières leerde glimlachen. Want een glimlach behoorde in die post-Sovjetdagen bepaald niet tot het arsenaal van de Rus. En een schoon toilet! Wat een luxe na alle smerigheid, krantenpapier en een toegeknepen neus.

De komst van de gouden arken symboliseerde voor Russen niet alleen het einde van de Koude Oorlog, het luidde ook een nieuwe tijd in van vriendelijkheid, van nieuwe omgangsvormen.

Twee jaar later – op de golven van glasnost en perestrojka, lanceerden we Cosmopolitan, de eerste Russische vrouwenglossy. Cosmo schreef over seks, carrière, mode en mannen met losse handen, een algemeen verschijnsel in die dagen.

De glanzende glossy vaagde in no time ‘De Arbeidster’ en ‘De Boerin’ weg, de enige Sovjettitels gericht op vrouwen.

Deze week kondigden McDonald’s, Hearst – de Amerikaanse uitgever van Cosmopolitan, Elle en veel andere bladen – en honderden andere Westerse bedrijven – van Apple tot Ikea en van Gucci tot H&M – aan de activiteiten in Rusland per direct te staken.

Cosmopolitan – nog steeds de bijbel voor veel Russische vrouwen – is niet meer.

Als bij een tsunami werden in een paar dagen de verworvenheden van de consumentensamenleving waar de meeste Russen – met name in de grote steden – aan gewend zijn geraakt, weggevaagd.

In de supermarkt van ons chique dorp mag je nog maar twee pakken wc-rollen per persoon kopen. Olie, pasta en andere basisproducten zijn uit de meeste schappen verdwenen.

Onze vrienden in Moskou zitten er verdwaasd bij. Ze kunnen niet meer bij hun geld, bedrijven zijn niets meer waard, spaartegoeden verdampt.

De jaren negentig – met lege winkels en lange rijen – staan weer voor de deur. Economen denken dat de Russische overheid over drie maanden failliet zal gaan.

In de afgelopen jaren ontvluchtten al drie miljoen Russen het Poetinregime. Daar zijn de afgelopen dagen nog vele tienduizenden bijgekomen; er wordt zelfs over een half miljoen gesproken. Alleen al in Georgië – waar Russen zonder visum naar toe kunnen – kwamen in het weekend 30.000 Russen aan.

Alle aandacht gaat terecht uit naar de Oekraïense vluchtelingen die met gevaar voor hun leven de Russische bombardementen ontvluchten. Maar deze oorlog brengt net zo goed miljoenen Russen in beweging die geen toekomst meer zien in eigen land of – zoals vele journalisten – voor hun leven moeten vrezen.

Op een warme ontvangst hoeven ze niet te rekenen. Alles wat Russisch is, is nu radioactief. Concerten door Russische artiesten worden afgezegd – zelfs als ze zich tegen de oorlog uitspreken. Een goede Russische vriendin in Londen werd uit het bestuur van een toonaangevend museum gezet omdat haar man voor Gazprom werkt. In Amsterdam ging een baksteen door de ruit van de Russische winkel Priwet Rossia. De eigenaar bleek een Armeen. Door het afsluiten van Visa en Mastercard zitten Russische vrienden en Moscow Times-collega’s zonder cash.

In Duitsland sluiten sommige banken de accounts van Russen die daar al jaren wonen.

De emoties zijn begrijpelijk – ook bij mij kookt het bloed bij het zien van de moorddadige bombardementen op Oekraïense steden en dorpen.

Het doet de vraag rijzen: in hoeverre zijn de Russen schuldig aan dit drama? Is het verstandig om 850 vestigingen van McDonald’s te sluiten – een van de weinige plekken waar gewone Russen voor een betaalbare prijs met hun kinderen naar toe kunnen?

“Natuurlijk zijn wij medeschuldig,” zegt mijn vriend Boris, die jarenlang rechterhand was van een van de oligarchen. Twee jaar terug stapte hij uit de corporate wereld en nu ondersteunt hij projecten als The Moscow Times.

“Wij, de elite – en daar reken ik mezelf ook toe – hebben veel te lang weggekeken. Niemand zag deze oorlog aankomen. Dat Poetin gewetenloos is weten we natuurlijk al lang. De oorlog in Tsjetsjenië, de bombardementen in Syrië, het vergiftigen en vervolgen van opposanten. We schudden ons hoofd, maar hielden onze mond. Want tegen ‘de Tsaar’ – zoals Poetin in zijn directe omgeving wordt genoemd – viel toch niets te beginnen. En laat ik eerlijk zijn; het ging ons onder Poetin ook te goed. De villa’s, de jachten, het jetsetleven.”

Ik vroeg aan Boris waarom niemand, maar dan ook echt niemand in het bestuursapparaat is opgestaan en heeft gezegd: ‘Genoeg!’.

“Alle mensen die ik in het Kremlin en de regering ken zijn tegen de oorlog. Niemand wist er ook van. Het kwam als een totale verrassing. Maar iedereen is doodsbang. En iedereen heeft boter op zijn hoofd. Allemaal eten ze mee uit de ruif van het Kremlin – de corruptie is overal. Van elke minister, hoge ambtenaar of zakenman ligt een dossier klaar bij de FSB. De zeer intelligente directeur van de Centrale Bank, Elvira Nabioellina, wil niets liever dan ontslag nemen. Maar dan wordt haar man vast de volgende dag gearresteerd.”

Stalintijden herleven. Tijdens de diners in zijn datsja die tot diep in de nacht duurden, werden topleiders voor het oog van hun collega’s afgevoerd. Het toosten op het welzijn van de almachtige leider ging gewoon door.

Maar de gewone Rus – en dan met name de ‘generatie-Poetin’, de jeugd die niets anders dan Poetin heeft meegemaakt? Hun grootouders hebben de goelag gekend, hun ouders de chaos van de jaren negentig. ‘Hou je overal buiten’ en ‘in opstand komen heeft geen zin’ is ze ingepeperd. Passiviteit is in hun dna geslopen.

En toch: honderdduizenden zijn de straat op gegaan, velen hebben petities ondertekend en zich op sociale media uitgesproken, honderden zitten in het gevang.

Hun wacht Rusland als een nieuw Iran. Geleid door een clubje semireligieuze heethoofden. En de herinnering aan een leven met Netflix, shoppingmalls en cappuccino.

Derk Sauer is uitgever van The Moscow Times en columnist bij Het Parool. Hij is ook ­oprichter van de Russische krant Vedomosti en oud-uitgever van RBK Gazeta.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden