Theodor Holman. Beeld Artur Krynicki
Theodor Holman.Beeld Artur Krynicki

Ik vraag me wel eens af of satire echt zo gevaarlijk is als men denkt

PlusTheodor Holman

Theodor Holman

Ivan de Verschrikkelijke is een film van Sergei Eisenstein uit 1944. Je hebt daarvan twee delen. Het moesten er drie worden, maar Eisenstein stierf voortijdig.

Het was Joseph Stalin die opdracht had gegeven om het leven van de eerste Russische tsaar, Ivan Grozny, te verfilmen. Dat eerste deel was een groot succes; Eisenstein ontving er de Stalinprijs voor. ‘Verschrikkelijke’ heeft hier trouwens de betekenis van streng, machtig, wreed, meedogenloos. Ivan moest streng, machtig, meedogenloos en wreed zijn om in de zestiende eeuw al die vorstendommetjes met elkaar te verenigen.

Eisenstein mocht snel deel twee maken. Stalin verheugde zich erop en dacht: nu krijgen we de verovering van de Baltische staten in beeld. Maar Eisenstein koos een ander perspectief: Ivan werd in deel twee een twijfelaar, een paranoïde neuroot, een moordenaar, ziekelijk. Stalin was woedend en verbood de film.

Hij had zich de Verschrikkelijke gewaand, een tsaar die Rusland weer sterk zou maken. Stalin zag het zelfs als een aanval op zijn persoon. Hij meende en wilde dat het Russische volk zou denken: die Ivan, dat is eigenlijk Joseph Stalin.

Het gekke is dat dat waarschijnlijk nooit gebeurt. Men ziet een lekkere vechtfilm en identificeert zich met de held. Dat die eigenlijk een andere held is – bijvoorbeeld Mark Rutte of Stalin of Joe Biden – is tamelijk absurd. Als een kind een film ziet over een geweldige voetballer, dan wil hij of zij die voetbalheld van het witte doek zijn. Het denkt niet: Eigenlijk is dat Frenkie de Jong. Dat zou hij pas doen als er een film werd gemaakt over Frenkie de Jong.

Zo vraag ik me ook weleens af of satire echt zo gevaarlijk is als men denkt. Hoeveel columns, sketches, woordgrappen zijn er bijvoorbeeld niet gemaakt over onze Mark Rutte en onze koning. Ze zitten er nog hoor.

Toch verbieden dictators als ze aan de macht zijn vrijwel onmiddellijk satirici en kunstenaars die zich tegen de heersende ideologie keren. Als de dictators om zichzelf moeten lachen, zouden ze geen dictator kunnen zijn en als ze beledigd zijn, wordt er door de artisticiteit van de kunstenaar iets geraakt dat diep waar is en dat ook hun dictatorschap relativeert.

Satire is dus maar voor één mens gevaarlijk, namelijk voor degeen die erdoor getroffen wordt. Verder is het vermaak. De invloed valt helaas, helaas, helaas altijd tegen. Toch hoop ik elke dag dat Volodimir Zelenski satire van Vladimir Poetin maakt.

Theodor Holman (1953) is columnist, schrijver, televisie- en radiomaker. Elke dag, uitgezonderd zondag, lees je hier zijn column. Lees al zijn columns terug in het archief.

Reageren? t.holman@parool.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden