Opinie

Hoogleraar: ‘Coronacrisis toont ons belang van een sterke overheid’

We zijn weer massaal aan het vliegen. Hoe zat het ook alweer met het klimaat? Cijfers laten zien dat burgers de klimaatcrisis willen bezweren, stelt hoogleraar Marc Davidson, maar wat doet de overheid?

Inchecken voor de eerste vakantievlucht van Corendon naar Bulgarije.Beeld ANP

Tussen al het menselijke en economische leed van de coronacrisis is de positieve invloed op het milieu een van de weinige lichtpuntjes. In veel steden is de lucht schoner geworden en klimaatschadelijke emissies zijn afgenomen.

Nu het kabinet de coronamaatregelen versoepelt, keren we echter terug naar onze oude patronen inclusief de vliegvakanties naar verre bestemmingen. Daarmee wordt het onderzoek van opiniepeiler Ipsos bevestigd dat opdrachtgever ABN Amro enkele weken geleden publiceerde. Hoewel ruim 71 procent van de ondervraagden de positieve effecten op het klimaat die voortkomen uit de coronacrisis wilde vasthouden, verwachtten lang niet allen dat dat ook daadwerkelijk zou gebeuren.

Draagvlak

Die scepsis is begrijpelijk. Om verschillende redenen is de klimaatcrisis veel moeilijker aan te pakken dan de coronacrisis. Toch geeft het onderzoek ook hoop op de oplossing: een toegenomen draagvlak voor overheidsbeleid.

Allereerst is in het geval van de klimaatcrisis sprake van een veel sterker sociaal dilemma dan in het geval van de coronacrisis. Sociale dilemma’s treden op wanneer individueel en collectief belang botsen. Wanneer wij bijvoorbeeld in het vliegtuig stappen om van een vakantie te genieten, wentelen wij de resulterende milieuvervuiling af op mensen elders en later. 

Omdat de klimaatschade die men zelf oploopt ten gevolge van de eigen vlucht nul is, hebben we nauwelijks prikkels om minder te vliegen. Maar doordat iedereen op elkaar afwentelt, komen wij in een situatie terecht die allen schaadt.

Dit sociale dilemma speelt een veel kleinere rol bij het coronavirus. Enige afwenteling treedt weliswaar op wanneer mensen die minder risico lopen hun gedrag niet aanpassen ten nadele van kwetsbare groepen. Toch hebben mensen ook zelf baat bij het dragen van mondkapjes, handenwassen en het houden van anderhalve meter afstand. Wat bij het coronavirus in het belang van het collectief is, is dat ook van het individu. Dat geldt dus niet voor de klimaatcrisis.

Kortzichtigheid

Ten tweede is in het geval van de klimaatcrisis onze kortzichtigheid een veel groter probleem. Economen en psychologen zijn bekend met het fenomeen dat wij minder aandacht hebben voor zaken naarmate zij verder in de toekomst liggen. Bij het coronavirus is de tijd tussen risicovol gedrag, besmetting en ziekteverschijnselen enkele dagen tot weken. Op die tijdschaal zijn wij nog goed in staat ons zorgen te maken en ons leven daarnaar in te richten.

Bij de klimaatcrisis liggen er echter tientallen jaren tot eeuwen tussen ons huidige gedrag en de resulterende schade. Dat komt met name door de enorme traagheid waarmee de oceanen opwarmen en de lange tijd die eenmaal uitgestoten kooldioxide in de atmosfeer blijft. Evolutionair zijn wij bijzonder slecht toegerust om adequaat op dergelijke trage en onzichtbare risico’s te reageren, zelfs wanneer wetenschappers die risico’s van de daken schreeuwen.

Oplossing

Toch bestaat er een oplossing voor sociale dilemma’s en menselijke kortzichtigheid. Die oplossing heet de overheid. Sociale dilemma’s kunnen namelijk worden doorbroken door samen regels af te spreken en sancties voor wie zich niet aan de regels houdt. Zonder dergelijke coördinatie zou bijvoorbeeld ons huidige systeem van sociale zekerheid onmogelijk zijn. Bij de overheid zou immers weinig geld binnenkomen als belastingafdracht vrijwillig was.

Ook voor onze kortzichtigheid biedt de overheid de oplossing. Zo verplicht de overheid ons te sparen voor onze oude dag omdat wij daarmee tijdens ons werkzame leven onvoldoende rekening houden. Helaas is onder invloed van een neoliberale wind de afgelopen decennia het vertrouwen in een sterke overheid afgenomen.

De huidige coronacrisis laat mensen echter opnieuw het belang van een sterke overheid beseffen, zowel voor de coördinatie van maatregelen om de verspreiding van het virus tegen te gaan als het bieden van een sociaal vangnet voor diegenen die het zwaarst worden getroffen door het stilvallen van delen van de economie.

Het belang van de huidige coronacrisis voor de aanpak van de klimaatcrisis ligt dan ook niet zozeer in het openen van onze ogen voor het naderend klimaatonheil, maar eerder voor het belang van een sterke overheid die verder kijkt dan de individuele burger en zo nodig collectief gedrag afdwingt. Want juist nu wij weer massaal het vliegtuig pakken, hebben wij vertrouwen van burgers in een sterke overheid nodig die daaraan paal en perk stelt.

Marc Davidson, Socrates-hoogleraar milieufilosofie vanuit humanistisch perspectief aan Maastricht University en docent en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden