Johan Fretz.Beeld Artur Krynicki

Hoe literatuur de wereld kan veranderen

PlusJohan Fretz

Kun je met literatuur de wereld veranderen? In de Volkskrant stond deze week een geweldig interview van Daan Kool met de Franse schrijver Édouard Louis (27). Citaat dat de kop werd: ‘Als je niet schrijft om de wereld te veranderen, kun je beter helemaal niet schrijven.’

Een heerlijke provocatie. In de literatuur is men vaak nogal wantrouwend naar schrijvers die politiek durven te zijn. De heersende gedachte is dat literatuur zich juist aan de wereld zou moeten onttrekken. Het wordt bovendien al gauw gezien als een teken van grootheidswaanzin wanneer iemand middels zijn boeken de wereld wil veranderen.

Het wantrouwen valt wel te verklaren. Engagement is, net als bijvoorbeeld diversiteit en duurzaamheid, te vaak verworden tot een holle modeterm, die slechts van stal wordt gehaald om goede sier mee te maken. Onoprecht en ijdel. De wereld willen veranderen is dan een pose geworden, zonder intrinsieke drijfveren. Daarbij komt het gevaar dat de schrijver meent recht te hebben op onze erkenning en bewondering, op basis van moraliteit. On­terecht natuurlijk, de mate van engagement zegt niets over de kwaliteit van een boek. Virtuoze stijl onderscheidt de goede van de slechte roman. En toch is dat bespotten en beschimpen van schrijvers die met hun werk de wereld willen veranderen, mij veel te cynisch en kortzichtig.

Je hoort vaak: ‘Dan moet je geen schrijver worden, maar dominee’. Een veelzeggende woordkeuze: idealisme koppelen aan protestants gepreek. Het verraadt de bron van de weerstand: diepgeworteld calvinisme. Hetzelfde calvinisme dat schrijvers in dit land een voorliefde inpepert voor soberheid en technische volmaaktheid van het hermetische soort en een weerzin tegen lyriek. Het calvinisme dat ironie heilig verklaart, niet als stijlmiddel, maar als afstandelijke levenshouding, waarbij het gevoels­leven iets is dat vooral onderdrukt moet worden en altijd ondergeschikt is aan wat het hoofd dicteert. Het calvinisme van de obsessie met ‘Show them, don’t tell them’, als excuus om maar niets te hoeven vertellen, gebruikt als stok om mee te slaan: ‘Och, politiek schrijvertje, wees jij nu maar zuinig en maak je vooral geen illusies.’

Maar Louis bewijst met zijn werk dat het streven om de wereld met literatuur te veranderen geen ijdele pose hoeft te zijn. Het betekent niet: ter meerdere eer en glorie van jezelf de idealist uithangen. En ook niet dat je anderen in pompeuze stijl een moraal door de strot ramt en zegt wat ze moeten denken of doen. Het betekent domweg dat je af­rekent met het valse idee dat echte literatuur altijd losstaat van de wereld, in een vacuüm van tijdloosheid. Het betekent: je niet onthechten van, maar juist nadrukkelijk verbinden met de wereld waarin je leeft. En durven te geloven dat je die wereld, hoe miniem ook, wel degelijk kunt veranderen.

Natuurlijk kan ‘wereld’ ook staan voor: iemands binnenwereld, dat lijkt me zelfs de kern van literatuur. Maar Édouard Louis heeft het nu eens heel nadrukkelijk over de échte wereld, die waarin wij leven en hij durft daarin schaamteloos politiek te zijn, overigens zonder een virtuoze stijl daaraan ondergeschikt te maken, want die twee zaken gaan hand in hand. Toni Morrison zei al: ‘Alle goede kunst is politiek. Mijn punt is juist dat kunst het allebei tegelijk zou moeten zijn: wonderschoon én politiek. Ik ben niet geïnteresseerd in kunst die niet in de wereld staat.’

In de literatuuropvatting van Louis klinkt de geest van Morrison door, onbevreesd en zoals de Amerikanen zo mooi zeggen: unapologetic. Een krachtige aansporing. Je hoeft helemaal geen dominee te worden. Word gerust schrijver.

Johan Fretz is schrijver en theatermaker. Hij heeft een wekelijkse column in Het Parool.

Reageren? j.fretz@parool.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden