Opinie

‘Herdenken kan op veel manieren. Laten we in 2020 experimenteren’

Maandag stond de wereld stil bij de bevrijding van Auschwitz, 75 jaar geleden. Volgens filosoof Stephan Huijboom zijn er veel meer manieren van herdenken mogelijk.

Een overlevende van de Holocaust tijdens de herdenking van de bevrijding van vernietigingskamp Auschwitz, 75 jaar geleden. Beeld AFP

Maandag was het 75 jaar geleden dat het Sovjetleger vernietigingskamp Auschwitz bevrijdde. Op die dag werden de slachtoffers van de Holocaust en andere genocides herdacht. Emile Schrijver, directeur van het Nationaal Holocaust Museum, vraagt zich terecht af of we tegenwoordig wel voldoende ons best doen te leren van de toen gepleegde gruweldaden. ‘Wat zijn we nu precies aan het herdenken met z’n allen? En waartoe?’ (Het Hoogste Woord van maandag)

2020 wordt een jaar waarin we meer dan normaal stilstaan bij de verschrikkingen uit ons (oorlogs)verleden – een geschikt jaar om ook eens bij het herdenken zélf stil te staan. Hoe herdenken we, wat betekent herdenken en op wat voor manieren kunnen we herdenken?

Doorgaans herdenken we op een ceremoniële wijze, vanuit het besef dat we de herdachte verschrikkingen ‘nooit weer’ willen. Zo proberen we een gemeenschappelijke morele voorstelling van de wereld te herstellen in het heden, na de vernietiging daarvan in het verleden.

Auschwitz’ was moreel ondenkbaar, het moreel ondenkbare gebeurde tóch en diende voortaan herdacht te worden opdat het moreel ondenkbare niet opnieuw zal plaatsvinden.

Geen afgesloten geheel

‘Nooit weer’ kan zo een bezweringsformule worden, maar er zijn ook andere invullingen mogelijk. Filosoof Simone van Saarloos wijst in het boek Herdenken herdacht op de belofte die we tijdens herdenken (kunnen) doen, om in de praktijk waar te maken dat dit verleden zich niet zal herhalen. Het draait hier om daadwerkelijk bijdragen aan een waardige wereld door aan jezelf en je houding tegenover anderen te werken.

Van Saarloos zet visueel herdenken (in gedachten en beeld) tegenover wat zij lichamelijk herdenken noemt. ‘Nooit weer’ betekent in het geval van lichamelijk herdenken dat je fascisme niet in je lijf wilt, dat je niet zo wilt worden of zijn en daar ook verantwoordelijkheid voor neemt.

Bij lichamelijk herdenken beschouw je geschiedenis niet als een afgesloten geheel, maar als iets dat doorwerkt in jezelf, in het heden. Het spreekt dus niet vanzelf dat het fascisme is overwonnen; we moeten de werking ervan in onszelf en in de maatschappij actief tegengaan en voorkomen.

Lichamelijk herdenken is niet gebonden aan specifieke herdenkingsdagen. Het is een doorlopend proces. Dat heeft als voordeel dat er geen schaarste en competitie is tussen te herdenken verhalen.

De gedachte dat we niet alles kunnen herdenken of dat sommige verhalen belangrijker zijn dan andere wordt minder leidend als er dagelijks ruimte voor herdenken is. Op die manier kan herdenken allerlei vormen aannemen.

Zo heeft mijn grootmoeder haar kinderen na de oorlog Joodse namen gegeven, hoewel zijzelf en haar man geen Joodse achtergrond hadden. Haar katholieke familie was er sterk op tegen, maar ze ‘vergat’ gewoon hoe je je kinderen behoorde te benoemen. Dit was haar manier van herdenken.

Mijn moeder werd vernoemd naar Judith, het gedeporteerde en omgekomen Joodse vriendinnetje van mijn grootmoeder. Ik heb altijd veel ontzag voor haar beslissing gehad en heb mezelf weleens de vraag gesteld of ik mijn kinderen tegenwoordig een gestigmatiseerde voornaam zou durven geven. Ik ben er nog niet over uit.

Terugkerend verleden

Kort geleden vertelde mijn moeder dat zij en haar broer en zus tijdens hun jeugd in de jaren zestig in de Beemsterstraat in Amsterdam-Noord antisemitische incidenten hebben meegemaakt vanwege hun Joods klinkende voornamen. Sommige buurtbewoners waren ervan overtuigd dat ze Joods waren. Er werden hakenkruizen op hun voordeur gekalkt. Herdenken via voornamen bleek consequenties te hebben; het verleden keerde terug in het heden.

Enerzijds waren dit negatieve ervaringen, anderzijds heeft mijn moeder zich mede hierdoor altijd sterk verbonden gevoeld met gestigmatiseerde groepen.

Herdenken kan op veel meer manieren dan we denken. Moge 2020 daarom een jaar worden van experimenteel herdenken, opdat de zwarte kanten van de geschiedenis zich niet (in ons) herhalen.

Stephan Huijboom. Filosoof en opiniemaker bij het Apostolisch ­Genootschap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden