Opinie

‘Help, de media noemen mij een expert’

Mark Snijder voelde zich ongemakkelijk bij de titel ‘Midden-Oostendeskundige’. Volgens hem moeten we op zoek naar collectieve kennis, schrijft hij in een pleidooi voor nederigheid van experts. 

‘We vormen met z’n allen een community of knowledge.’ Beeld Dimitri Otis/Getty Images

Vraag tien mensen of ze weten hoe een rits werkt. Allemaal zullen ze zeggen dat ze natuurlijk wel weten hoe een rits werkt. Vraag dan of ze kunnen uitleggen hoe een rits werkt. In detail, stap voor stap, hoe opent en sluit een rits zich? ­Negen van de tien mensen zullen het je niet kunnen vertellen. Uiteindelijk weten we toch niet zo heel goed hoe een rits daadwerkelijk werkt.

Dit is een van de vele voorbeelden van de ‘kennisillusie’, een paar jaar geleden beschreven door de Amerikaanse wetenschappers Steven Sloman en Philip Fernbach. We denken dat we veel weten, terwijl we in werkelijkheid maar een fractie begrijpen van wat er om ons heen gebeurt. We overschatten structureel en stelselmatig ons eigen kennisniveau.

Dit zien we dagelijks terug in praatprogramma’s op televisie en radio, waar ook regelmatig ‘Midden-Oostendeskundigen’ aanschuiven. Er is voldoende actualiteit in het Midden-Oosten, dus de behoefte aan kennis en duiding is begrijpelijk. Toch heb ik een gezonde dosis argwaan jegens veel van deze Midden-Oostendeskundigen. En toen sloot ik me een paar jaar geleden aan bij het Grote Midden Oosten Platform en werd ik ook een ‘Midden-Oostenexpert‘. Tot op de dag van vandaag voel ik me daar ongemakkelijk bij. Maar waarom?

Deels is dit intuïtief. Ik begrijp niet hoe iemand ervan overtuigd kan zijn dat hij alles weet en alles snapt van dat ene deelgebied waarin hij een deskundige is. Daar is de wereld simpelweg veel te complex voor. Maar er speelt nog iets: jaren geleden vertelde iemand me over het Dunning-Krugereffect. Mensen met veel kennis en kunde onderschatten zichzelf vaak, terwijl mensen met weinig kennis zich vaak overschatten.

Kennis van het collectief

Dit blijkt een heel menselijk mechanisme. Ons verstand is zo geprogrammeerd dat we goed onderliggende en abstracte patronen kunnen ontwaren, maar alle details eromheen snel vergeten. We snappen dat als je een rits naar boven trekt, de rits zich sluit. Maar hoe het precies werkt, dat weten we niet. Ook al denken we dat wel te weten.

We zouden immers gek worden als we ieder detail van de mechanismen om ons heen willen opslaan. Dan komen we niet toe aan datgene wat de mensheid juist zo ver heeft gebracht: causale verbanden begrijpen en daarmee de meest effectieve handelingen kunnen bedenken voor de situaties waarmee we geconfronteerd worden.

Mark Snijder. Schrijver, redacteur en onderzoeker. Beeld HSvD

De kracht van mensen zit niet in onze individuele kennis, maar in het collectief. Mensen zijn bijzonder goed in staat om doorlopend gebruik te maken van de kennis om hen heen – in de hoofden van andere mensen, maar ook in dingen en gebeurtenissen. We vormen met z’n allen een community of knowledge.

Via die community of knowledge hebben we toegang tot veel kennis. Maar, en daar ontstaat de kennisillusie, we kunnen vaak maar moeilijk het onderscheid maken tussen de kennis in ons hoofd en de kennis buiten ons eigen hoofd. We denken dat we weten hoe een rits werkt. Maar we vertrouwen daarin volledig op die paar mensen die daadwerkelijk het mechanisme van een rits doorgronden.

Dit onderscheid tussen individuele onwetendheid en collectieve wijsheid heeft mij leren begrijpen waarom ik argwaan koester jegens ‘deskundigen’ in de media. Want die individuen zijn op zichzelf dus helemaal niet zo deskundig.

Bescheidenheid

Ben ik er dan op uit om deskundigen te ontmaskeren? Niet direct. Er zijn immers wel degelijk mensen die veel meer weten van een bepaald onderwerp dan jij en ik en dat ook nog eens goed kunnen uitleggen. Mijn punt is dat juist deze mensen vaak heel goed weten dat ook hun kennis beperkt is, en dat ook zij schatplichtig zijn aan de community of knowledge.

Laten we dus bescheiden zijn. Het gaat er niet om dat we allemaal proberen ons individuele kennisniveau op te krikken, en daarmee te koop lopen op televisie en bij de radio. Het gaat erom dat we met z’n allen de collectieve kennis beter gebruiken, ontsluiten en vergroten.

In onze community of knowledge is het handig als we de taken verdelen. Er zijn mensen nodig die rustig en tamelijk onzichtbaar verder werken aan het ontwikkelen van nieuwe kennis. Er zijn mensen nodig die op een overtuigende en aantrekkelijke manier de toegang tot kennis laagdrempelig kunnen maken voor grote aantallen mensen. En mensen die de body of knowledge ontsluiten, en bedenken wat we allemaal nog niet weten.

Ontsluiten en verspreiden

Natuurlijk moet je daarvoor ook deskundigheid hebben. Als ik kennis over de situatie van jongeren in het Midden-Oosten wil ophalen, ontsluiten en weer verspreiden, moet ik weten waar ik over praat. Ik moet weten welke kennis er beschikbaar is, welke vragen ik moet stellen om de meest relevante kennis op te halen, waar ik moet zoeken naar kennis die we nog niet hebben.

Daarmee zie ik mezelf nog niet als een Midden-Oostendeskundige. Het essentiële verschil is dat een expert of deskundige uitgaat van alles wat hij of zij weet (of denkt te weten) en dat probeert uit te venten. Ik ga op zoek naar wat ik nog niet weet, wat we met z’n allen nog niet weten, en hoe we onze collectieve kennis kunnen vergroten en verrijken.

Kortom, ik noem mezelf nooit een deskundige of een expert. Ik ben schrijver, redacteur en onderzoeker. De Arabische term voor ‘redacteur’ is muharrir: ‘bevrijder’. Iemand die de kennis die verstopt zit in een tekst, in het hoofd van een deskundige, of in een collectief van mensen, bevrijdt en daarmee ontsluit voor ons allemaal. In die rol voel ik me thuis. Geen deskundige, geen expert, maar een ‘bevrijder van kennis’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden