Opinie

Filosoof David Kenning: 'Het 'merk' IS belooft succes'

Hoe kunnen Spinoza's ideeën helpen bij contraradicalisering? Een verkorte versie van de Spinozalezing die de Ierse filosoof David Kenning morgen in Paradiso geeft.

De westerse reactie op 9/11 maakte het conflict voor terroristen alleen maar aantrekkelijker Beeld EPA

Als jonge man verliet ik tijdens de donkere jaren van the Troubles Belfast om aan het Trinity College in Dublin onderzoek te doen naar Spinoza's Ethica. ­

Tijdens deze moeilijke jaren leerde ik nieuwe manieren van denken en 'zijn' kennen. De Amsterdamse filosoof werd mijn culturele held. Niet alleen vanwege de kracht en zelfredzaamheid van zijn filosofie, maar ook vanwege zijn karakter en vastberadenheid.

Ik leerde hoe Eenheid, het één zijn, de kern vormde van Spinoza's denken. De Ethica ­beschrijft een radicale vorm van geestelijke gesteldheid, bij wijze van drie onderling versterkende eenheden, ontworpen om drie soorten breuken te helen.

De eerste verenigt het verdeelde zelf door gebruik te maken van Spinoza's psychologie; de tweede verbindt ons met anderen in vriendschap door zijn humanisme; de derde biedt een remedie voor vervreemding van het zelf. Het is deze combinatie van psychologie, pragmatisme en metafysica die ­Spinoza vandaag de dag zo krachtig maakt.

Tegenwoordig werk ik op het gebied van contraradicalisering en gebruik ik Spinoza's denken om overheden te adviseren. Hoe kunnen 350 jaar oude ideeën de complexe hedendaagse vraagstukken omtrent contraradicalisering beïnvloeden?

Imaginair verleden
Om te beginnen pas ik vier axioma's toe, die zijn geïnspireerd door Spinoza: oorzaken van effecten scheiden; emoties zijn macht; doe elkaar geen kwaad; wees pragmatisch.

Spinoza geeft ons het vertrouwen weerstand te bieden aan het ideologische kader waarin we ons bevinden in een clash of civilizations.

Deze vreselijke, misleidende slogan radicaliseerde en ­militariseerde de reactie van het Westen op 9/11 met rampzalige gevolgen. Het definieerde de ­situatie in binaire, emotionele termen, wat het conflict voor terroristen aantrekkelijker maakte.

Het hielp Al Qaida met rekruteren door te beweren dat de islam werd aangevallen. Hierdoor richten we ons ten onrechte op theologie als oorzaak van radicalisering. Dat heeft islamofobie aangewakkerd, populisme aangemoedigd en sociale en politieke polarisatie doen toenemen. Helaas zullen dingen alleen erger worden met de verkiezing van Trump en zijn keuze voor onwetende, racistische adviseurs en ­ambtenaren.

Spinoza's nadruk op de kracht van emoties in de Ethica kan ons verlichten. Vandaag de dag zou hij zien dat ­Europese democratieën aan de frontlinie staan van een nieuw soort psychologisch conflict rondom de emotie angst. Angst voor de veiligheid, angst voor moslims en de ­islam, angst voor immigranten, angst voor vluchtelingen, angst voor het verlies van een manier van leven - maar bovenal, angst voor en onzekerheid over de toekomst.

David Kenning is filosoof, psychoanalyticus en radicaliseringsdeskundige Beeld -

Deze oorlog wordt uitgespeeld in, en gedreven door, sociale en mainstream media. We zitten in de psychologische tang van terrorisme en de hysterie van populisme die de nostalgie naar een imaginair verleden omzet in agressief ­nationalisme, xenofobie en islamofobie.

In ­Spinoza's termen beïnvloedt dit onze verbeelding en vult het ons met negatieve, passieve emoties die hoop verminderen en polarisatie doen toenemen.

Als gevolg hiervan lijdt het politieke ­lichaam van het Westen aan een auto-immuunziekte - we zijn onszelf aan het aanvallen. Zoals Spinoza stelt: 'Elk bestuurssysteem wordt meer door zijn eigen burgers bedreigd dan door zijn openlijke vijanden.'

Spinoza legt uit waarom de weg naar extremisme, tot nu toe, individualistisch, psychologisch en consumentistisch is. Maar, zoals de ­gebeurtenissen in Belfast en Bagdad lieten zien, de aard van gevaar verandert drastisch wanneer extremisme wordt gevoed door radicalisering van de gemeenschap.

Jonge mannen in het bijzonder jagen sterke emotionele verbindingen en opvallende identiteiten na en worden, in Spinoza's termen, gedreven door een serie passieve, verwarde emoties en fantasieën.

Europese jihadisten worden opgevoed als consumenten in een consumptiecultuur, in plaats van als moslims in een soennitisch-islamitische cultuur. Net als iedereen voelen ze ­instinctief de wijze aan waarmee 'merken' verbondenheid en identiteit bieden.

Spinoza's theorie van emoties laat ons zien dat het verbond waar de Europese jihadisten kracht uit halen niet Allah, het kalifaat of de oemma is, maar het alomtegenwoordige terroristische 'merk', dat door de media haast bovennatuurlijk kwade krachten wordt toegedicht.

Als een consument koopt de jihadist zich in in het krachtige fastfood van het 'merk' IS, in plaats van een oprecht religieuze bekering tot de islam te ondergaan. Het 'merk' IS biedt een nieuwe incarnatie, een tweede kans: verlost van het slachtofferschap, medespeler in het drama van een wereldhistorische strijd, met de belofte van bekendheid, wat betekent dat, uiteindelijk, het leven van de rekruut als een succes kan worden gezien.

Poldermodel
Spinoza toont hoe constructieve onzekerheid gebruikt kan worden om integratie te bevorderen en polarisatie en radicalisering te voorkomen. Hij stelt dat, historisch gezien, politieke en religieuze overheersers profiteerden van onzekerheid om gestandaardiseerde overtuigingssystemen op te leggen.

In Amsterdam was het anders. Het sterke culturele DNA is hier geworteld in onderhandelingsvaardigheden, het sociaaleconomische vertrouwen dat hieruit volgde en de noodzaak tot samenwerking, inherent aan het poldermodel.

Amsterdammers gebruikten constructieve onzekerheid - onderhandeling, riscomanagement en de wisselwerking tussen hoop en angst - om democratische kernwaarden als vrijheid, tolerantie van 'de ­ander' en vertrouwen in de wet te verankeren.

Zo deed de gewoonte tot onderhandelen - het pragmatisme van 'leven en laten leven' - zijn intrede in Amsterdam.

Aan de basis ligt de realpolitik van compromis en dit, zo zag Spinoza, raakt het hart van democratie: veel opgeven om meer te verkrijgen. Een win-winsituatie die voor fundamentalisten en extremisten simpelweg niet is weggelegd. Zij moeten op hun voorwaarden winnen - en wij zullen dus moeten verliezen.

Voor Spinoza waren tolerantie en sociale cohesie geen utopische idealen, maar waarden die gevonden konden worden in het Amsterdam dat hij liefhad. In zekere zin is er sindsdien niet veel veranderd.

Spinoza betoogt hoe het vaak de domste en walgelijkste mensen zijn die campagnes van verontwaardiging en intolerantie leiden - zoals het vaak de verstandigste en vredelievendste mensen zijn die worden aangevallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden