'Een open debat over werk Van Liempt is nu onmogelijk'

Historicus Jouke Turpijn analyseert in dit opiniestuk de recente publicaties over Ad van Liempt en pleit voor een relevanter debat dan de twist rond de persoon van de geschiedschrijver.

Loe de Jong beschreef in 26 delen de Tweede Wereldoorlog op basis van goed en fout Beeld ANP

De stroom van artikelen die de afgelopen weken in deze krant en online over Ad van Liempt verschenen, is voor buitenstaanders lastig te volgen.

Het begon met een lang stuk van Frits Barend op 30 maart die met acht voorbeelden duidelijk wilde maken dat Van Liempt met andermans veren pronkt. Van Liempt antwoordde dat hij te weinig tijd en ruimte kreeg om uitgebreid op deze 'poging tot karaktermoord' te reageren.

Anderen deden dat wel. Theodor Holman en Simon Hammelburg gooiden bijvoorbeeld olie op het vuur door Van Liempt met zijn 'onwaarschijnlijke zelfingenomenheid' als 'vallende held' weg te zetten, 'terwijl hij nooit iets heeft toegevoegd aan de geschiedschrijving'.

Frank van Kolfschooten en Geert Mak namen het juist voor Van Liempt op. Zij zien Barends aantijgingen als een flauwekul-hetze: 'de mens Van Liempt en zijn levenswerk; ze staan uiteindelijk als een huis.' Vele andere reacties bleven hem in een goed of kwaad daglicht zetten.

Haters en dwepers
Het gelijk en de al dan niet rechtvaardige uitkomst van dit gevecht doen er eigenlijk niet toe. Haters zijn haters en dwepers zijn dwepers: zij laten zich toch niet overtuigen door de andere partij. Kwalijker is het dat alle ad hominems een eerlijk en open debat over het werk van Van Liempt onmogelijk hebben gemaakt.

Jongere geschiedenisliefhebbers kennen Van Liempt als de bedenker van Andere Tijden en tal van televisieseries en boeken. Zij kennen hem niet als een 'charlatan' of als 'een gul en royaal mens' en het is de vraag of zij een boodschap aan dergelijke kwalificaties hebben.

Waar komen deze kwalificaties dan precies vandaan? De simpele uitleg is dat we te maken hebben met een persoonlijke vete. In 2012 beschuldigden Barend en Holman Van Liempt al van plagiaat en dat is toen niet bevredigend opgelost: de 'held' is dus al lang geleden gevallen.

Van Liempt verdedigt op 9 mei te Groningen zijn proefschrift. Zijn vijanden zien een goed moment in om de openstaande rekeningen te vereffenen. Het lijkt mij hoffelijker om tot de verdediging van dat proefschrift te wachten: ­tijdens en na deze ondervraging is er meer dan genoeg gelegenheid om de doctor te prijzen of kapot te schoppen.

Welk verhaal?
In kwesties over de Tweede Wereldoorlog ­bestaat er niet zoiets als een simpele ­uitleg. De zaak-Van Liempt valt terug te brengen tot de vraag wie de geschiedenis van de oorlog vertelt, welk verhaal er verteld wordt en op welke manier dat gebeurt. Van Liempt is nu een prominent verteller, maar blijkbaar zijn er ernstige kanttekeningen te plaatsen bij zijn werkwijze.

Dergelijke kwesties kennen een lange geschiedenis. In de jaren zestig was Loe de Jong als Riod (het latere Niod)-directeur en presentator van De Bezetting de voornaamste verteller. Zijn verhaal werd sterk gedomineerd door de begrippen 'goed' en 'fout'. In dezelfde jaren mengde een opkomende generatie kritische journalisten zich in het debat, mede geïnspireerd door het werk van die andere voorname verteller: Jacques Presser.

Jouke Turpijn, universitair docent Nederlandse- en publieksgeschiedenis Beeld -

Het goed-foutperspectief kreeg een duistere rand. Wat was er precies 'goed' aan een volk in de oorlog als 70 procent van de joodse bevolking deze niet overleefde? In het voetspoor van dit gigantische trauma werden nieuwe helden op het schild gehesen en anderen er vanaf getrapt.

Vanaf de jaren tachtig pleitte Hans Blom als opvolger van De Jong voor een 'ontworsteling' van dit perspectief van 'goed' versus 'fout'. Bloms wens resulteerde de volgende decennia in een verrijking van de literatuur over de Tweede Wereldoorlog, ruimte om allerlei nieuw onderzoek naar groepen en individuen te initiëren en aansluiting bij de internationale geschiedschrijving te vinden.

In de ban van goed en fout
Bloms visie had ook een keerzijde. Zo hield hij in het onderzoek naar de val van Srebrenica in 1995 geen rekening met de standplaatsgebondenheid van zijn eigen instituut. Het neutrale Niod-perspectief volstond allerminst in de bestudering van het jongste trauma in de Nederlandse geschiedenis.

Toch concludeerde Blom in zijn afscheids­college in 2008 tevreden dat het 'historisch-­wetenschappelijk onderzoek' niet langer in de ban van goed en fout was. Het publieke debat was in zijn ogen nog niet zover, maar de historische inzichten zouden 'een waardevolle rol' in dit debat kunnen spelen.

De zaak-Van Liempt laat zien dat Blom ongelijk had. In de eerste plaats lokken wetenschappelijke publicaties over de Tweede Wereldoorlog nog altijd discussies over goed en fout uit en dat is bij het proefschrift van Van Liempt niet anders.

In de tweede plaats is de scheidslijn tussen publiek en wetenschappelijk debat niet zo zwart-wit als Blom dacht. Van Liempt is een publiekshistoricus. Hij heeft door het maken van werken voor een groot publiek het beeld van de Tweede Wereldoorlog mede bepaald. Dat beeld is voor iedereen, zowel binnen als buiten de universiteit, relevant en kan allerlei interessante vragen en discussies oproepen.

De huidige fittie over Van Liempt is helaas minder interessant. Die gaat vooral over de vraag of Van Liempt een fatsoenlijk mens is. Zij wordt gevoed door zestigplussers die allen persoonlijke connecties met van Liempt hebben.

Het is ironisch dat een historicus die zich zo veel bezig houdt met goed en fout in de oorlog nu zelf onderdeel van een goed-foutdebat geworden is. Het is ook tragisch, want dit debat gaat voorbij aan de discussie over de betekenis van het werk van Van Liempt.

Toevoeging door auteur: Door een samenvoeging van zinnen lijkt het alsof ik Frank van Kolfschooten onder de 'dwepers' van Ad van Liempt schaar. Dat was niet mijn bedoeling: ik ken Van Kolfschooten als een integer onderzoeksjournalist die in zijn blog over Van Liempt aan 'factchecking' doet. Ik betreur het dat deze verwarring is ontstaan.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden