Om de wereld

'Een leider bezit geen eigenschap meer maar minder'

Eén kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Deze week: leiderschap en charisma.

Gele hesjes over de Erasmusbrug Beeld ANP

Pam

De oorspronkelijke bron kan ik niet meer vinden, maar ik heb eens gelezen hoe het leiderschap bij een school sardientjes tot stand komt. Onderzoekers sneden bij een willekeurig exemplaar een bepaald stukje uit de hersenen, waarna bleek dat het gemutileerde visje zich ging gedragen als de leider van de groep.

Zwom hij naar links, dan zwom ook de school naar links. Zwom hij naar rechts, dan zwom de school ook naar rechts. Volgens de onderzoekers duidt dit gedrag erop dat een leider niet een eigenschap meer, maar juist een eigenschap minder bezit. Een leider mist namelijk de aanleg om te aarzelen en te twijfelen. Niet nadenken, je moet meteen beslissen.

Logisch dat het daarom nogal eens misgaat bij leiders die zichzelf tot leider hebben uitgeroepen.

Aan dat experiment moest ik denken toen ik Jan Dijkgraaf voor zijn blikje gele sardientjes over de Erasmusbrug zag sjokken. 'Dat wordt nooit wat,' gaat er dan al snel door je heen. Dat die man geen charisma heeft, daar kan hij niets aan doen, maar dat het hem ook nog eens ontbreekt aan elke uiterlijke snuggerheid is ernstiger.

Het was daarom niet verrassend dat Jans leiderschap der gele sardientjes al daags na de optocht tot stilstand kwam via een bijzonder geestige column van Marcel van Roosmalen in NRC Handelsblad. Die was vooral een pastiche op de manier waarop Jan Dijkgraaf zelf zijn miezerige stukjes schrijft.

'Jan Dijklul' stond erboven. Normaal gesproken een platte belediging, net als 'je kunt van een drol geen gebakje maken'. Maar dankzij de elegante pen van Van Roosmalen werd het een soort evergreen, zoals Jan Cremers 'ongebakken deegsliert' voor Simon Vinkenoog. Jan Dijklul veroorzaakte dagenlang hilariteit op Twitter. Het zit nu voorgoed aan Jan vastgeplakt als een brandmerk op het voorhoofd.

Charisma is een van de raadselachtigste verschijnselen. Waarom hebben sommige mensen het en anderen niet? Een leider zonder charisma staat voor een schier onmogelijke opgave.

Willem Drees bezat, ondanks alles, een grootvaderlijk charisma. Ik weet nog dat ik als jongetje op de arm zat van mijn vader en dat wij door de menigte moesten waden, omdat mijn vader graag wilde dat ik Drees een handje zou geven.

Charisma heeft een duidelijk fysiek aspect. De charismatische leider probeert zoveel mogelijk mensen een hand te geven. John Kennedy kon dat als geen ander: jong, knap en energiek. Veel vrouwen vielen in katzwijm als hij langskwam. Churchill en Clinton hadden het ook, overigens net als Hitler en Trump.

Met zulke on-charismatische figuren als Hans Janmaat en Jan Dijkgraaf mag links Nederland zich gelukkig prijzen.

Max Pam

Jan Dijkgraaf Beeld ANP

Brill

Kort na de begrafenis van George H.W. Bush schreef Ross Douthat een column in The New York ­Times die beroering wekte. Alleen al de kop raakte bij menig politiek-correcte lezer het zere been: 'Waarom we de WASP's missen'.

WASP staat voor White Anglo-Saxon Protestant, het menstype dat zo'n twee eeuwen lang de toon heeft aangegeven in Amerika, zeker in het politieke domein.

Behalve blank, protestants en van Angelsaksische origine, is de WASP meestal mannelijk en welgesteld. Hij heeft doorgaans een prestigieuze opleiding, is met andere WASPs verbonden via het old boys network en vindt zijn lidmaatschap van het establishment vanzelfsprekend.

Nou ja, tot voor kort dan, want tegenwoordig kun je als WASP maar beter een Spaanstalige nicht ten tonele voeren, of liever nog een transgender oom die zich als ontwikkelingswerker in Afrika heeft gevestigd.

Douthat verheerlijkt de WASPs allerminst en verlangt ook niet terug naar de door hen gedomineerde orde. Hij ziet in de emoties die loskwamen bij het overlijden van Bush - en eerder bij de dood van John McCain - een begrijpelijke nostalgie naar iets wat Amerika houvast gaf, iets dat het is kwijtgeraakt: een leidinggevende klasse die, ondanks alle tekortkomingen en misstappen, figuren voortbracht die een besef van verantwoordelijkheid voor de publieke zaak en een gevoel van noblesse oblige etaleerden; die een appèl aan het betere in onszelf niet schuwden.

Eigenschappen die bij de oorlogshelden Bush senior en McCain zo duidelijk aanwezig waren en die zo hevig ontbreken bij de huidige bewoner van het Witte Huis.

Je kunt Europa niet zomaar met de VS vergelijken en we moeten het verleden niet romantiseren, maar ook hier is het politieke leiderschap niet wat het geweest is. Met name in de grote hoofdsteden. Denk aan De Gaulle, Mitterrand, Adenauer, Schmidt, Kohl, Thatcher, Blair.

Stuk voor stuk hadden ze hun fouten en gebreken, maar allemaal konden ze bogen op iets wat tegenwoordig dun is gezaaid: statuur. En het bijbehorende gezag om een duidelijke koers uit te stippelen en moeilijke beslissingen door te voeren.

Qua gezag komt momenteel alleen Merkel in de buurt van dat illustere gezelschap, maar haar politieke dagen zijn geteld en haar erfenis kan moeilijk groots worden genoemd.

Groot-Brittannië is voor de tweede keer behept met een zwakke premier, wier volharding onvoldoende compensatie is voor haar misrekeningen. Na de bleke Hollande was Macron aanvankelijk een verademing, maar zijn hoogmoed heeft hem diep doen vallen.

Het is te hopen dat een nieuwe, pluriformere elite zich spiegelt aan de dienstbare doch doortastende spirit van haar 'aristocratische' voorgangers, betoogt Douthat. Dat geldt voor Europa evenzeer als voor Amerika.

Paul Brill

Angela Merkel Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden